orxistra

Η συμφωνική μουσική και τα όργανα της ορχήστρας

2007-12-02T00:31:00.001+02:00

...

Πίνακας Περιεχομένων
..	..
Πρόλογος Εισαγωγή Η εξέλιξη της ορχήστρας Ι Η εξέλιξη της ορχήστρας ΙΙ Είδη Ορχήστρας Η γένεση της μουσικής μπαρόκ Claudio Monteverdi Johann Sebastian Bach Αρχές μέχρι κλασική εποχή Κλασική εποχή Wolfgang Amadeus Mozart Ludwig van Beethoven Μετά τον Μπετόβεν Richard Wagner Εξέλιξη ελληνικής μουσικής Ελληνική συμφωνική μουσική Επίλογος	1. Τα έγχορδα όργανα Το βιολί I Το βιολί II Η βιόλα Το βιολοντσέλο I Το βιολοντσέλο II Το κοντραμπάσο Η άρπα 2. Τα ξύλινα πνευστά Το φλάουτο I Το φλάουτο II Το όμποε I Το όμποε II Το κλαρινέτο I Το κλαρινέτο II Το φαγκότο	3. Τα χάλκινα πνευστά Η τρομπέτα I Η τρομπέτα II Το κόρνο Το τρομπόνι Η τούμπα Το σαξόφωνο 4. Τα κρουστά όργανα Τα τύμπανα I Τα τύμπανα II Τα κύμβαλα Το ξυλόφωνο Άλλα κρουστά
.

Επίλογος

2007-12-01T23:02:00.001+02:00

...

Ο επίλογος αυτός γράφτηκε για πρώτη φορά την Άνοιξη του έτους 2000, όταν ολοκληρώθηκε αυτή η εφαρμογή στις σελίδες του Εργαστηρίου Πολυμέσων του ΤΕΙ Αθήνας. Έκτοτε έχουν εισαχθεί συμπληρώσεις, βελτιώσεις και διορθώσεις, σε κείμενα, εικόνες και αποσπάσματα βίντεο, τα οποία τότε δεν ήταν διαθέσιμα, αφού ο επισκέπτης διέθετε μόνο τηλεφωνική σύνδεση χωρίς το σημερινό ADSL.

Στο εξής θα γίνεται μόνο συντήρηση και βελτίωση της εφαρμογής, όποτε υποβληθεί κάποια βελτιωτική ή διορθωτική παρατήρηση. Η συγκεκριμένη εργασία, όπως και όλες οι ομοειδείς, δεν έχει ποτέ τέλος. Πάντα υπάρχει μία καλύτερη διατύπωση στην περιγραφή, μία προσθήκη ή διαγραφή, πάντα βρίσκεται ένα ακόμα μουσικό κομμάτι που ολοκληρώνει την εντύπωση για το ρόλο και τον ήχο κάθε οργάνου στην ορχήστρα κτλ.

Ο υπογράφων αυτόν τον επίλογο είναι ο εμπνευστής και δημιουργός αυτής της εφαρμογής και υπεύθυνος για όποια ατέλεια και αβλεψία εμπεριέχεται εδώ. Παρ' όλα αυτά, πολύ σημαντική ήταν η συμβολή σε συγκεκριμένα σημεία εκλεκτών συνεργατών, φίλων της μουσικής και της τεχνολογίας. Συγκεκριμένα συνέβαλαν, ακόμα κι αν το έχουν ξεχάσει πλέον οι ίδιοι, οι κ.κ.:

Κων/νος Λιαλιαμπής, Πανεπιστήμιο Θεσ/νίκης και Νικ. Καραγιάννης, ΤΕΙ Αθήνας, με αποσπάσματα μουσικών έργων από την τεράστια συλλογή δίσκων κλασικής μουσικής που διαθέτουν,
Γεώργιος Πατέστος και Κων/νος Παγώνης, Πληροφορικοί, με προγράμματα Java και Visual Basic, τα οποία εκτελούν αφανώς διάφορες λειτουργίες, όπως π.χ. η μεταβαλλόμενη επιλογή της εισαγωγικής μουσικής κατά την εκτέλεση αυτής της εφαρμογής από το Internet κτλ.
Γιάννης Καστρήσιος, Ηλεκτρονικός, με επεξεργασία μερικών από τα κομμάτια βίντεο που περιλαμβάνονται στην εφαρμογή.
Δημ. Κωτσάκης, δοκίμασε όλες τις παραπομπές και εντόπισε διάφορα τεχνικά σφάλματα και η
Έλενα Εξάρχου, μηχανικός και μουσικός, με πλήθος παρατηρήσεων και συνεχή εμψύχωση.

Μέχρι τώρα, έχει επιδειχθεί η εφαρμογή για τα Όργανα της Ορχήστρας με διάφορες ευκαιρίες. Ως CD έτρεξε πάντα χωρίς πρόβλημα. Με εξαίρεση τις παραπομπές στο Internet - εφόσον ο χρήστης δεν είχε ενεργή σύνδεση - δεν υπήρξε καν δυσκολία στην εκτέλεση. Προϋπόθεση είναι βέβαια να είχε ο χρήστης στον υπολογιστή του μία πρόσφατη έκδοση του Internet Explorer 6.x ή 7.x και το Windows Media Player ή κάποιο όμοιο πρόγραμμα που εκτελεί μουσικά αρχεία mp3.

Πολλά σχολεία της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης ζήτησαν και έλαβαν από το ΤΕΙ Αθήνας κι εμένα προσωπικά CD με την εφαρμογή, για να την επιδείξουν στους μαθητές τους. Αυτός ο απώτερος προορισμός αυτής της δουλειάς, να ενημερωθούν νέα παιδιά για τη συμφωνική μουσική και τα όργανα της ορχήστρας, μπορώ να θεωρήσω ότι έχει επιτευχθεί, παρ’ όλες τις πιθανές ατέλειες.

Πέρα από τα τεχνικά θέματα που μελετήθηκαν σε πραγματικές συνθήκες με αφορμή αυτή την εφαρμογή, προέκυψαν και άλλες ενδιαφέρουσες εμπειρίες. Πολλοί φίλοι, συνεργάτες, συνάδελφοι και σπουδαστές στο ΤΕΙ Αθήνας και σ' άλλα εκπαιδευτικά ιδρύματα, αλλά και αρκετοί, προσωπικά άγνωστοι επισκέπτες των σελίδων μέσω του Internet, Έλληνες και ξένοι, εκδηλώθηκαν ως φίλοι της μουσικής και υπέβαλαν, εκτός από επαίνους και ευχές, βελτιωτικές και διορθωτικές παρατηρήσεις.

Μία υπόδειξη που έγινε από διάφορες πλευρές και αφορά τη διάρκεια των μουσικών κομματιών, δεν είναι σωστή. Ήδη για τεχνικούς λόγους δεν θα ήταν δυνατός ένας διπλασιασμός του χρόνου, από 30-50 δευτερόλεπτα σε 1-1,5 λεπτό: Δεν θα επαρκούσε ένα CD για να χωρέσει όλη την εφαρμογή. Πέρα απ' αυτό, όπως έχει προαναφερθεί, στόχος αυτής της εφαρμογής είναι να γίνει αντιληπτός ο ρόλος και ο ήχος κάθε οργάνου στην ορχήστρα. Πιστεύουμε ότι ένα απόσπασμα 40-60 δευτερολέπτων από ένα έργο όπου ακούγεται σαφώς το συγκεκριμένο όργανο, μόνο του ή με άλλα μαζί, δίνει την απαραίτητη εντύπωση.

Αρκετοί από τους επισκέπτες των σελίδων πήραν αφορμή από κάποιο μουσικό απόσπασμα που περιλαμβάνεται στην εφαρμογή και αποφάσισαν, όπως δήλωσαν, να ακούσουν όλο το έργο, πράγμα που αποτελεί και τη σωστή αντιμετώπιση. Η εφαρμογή αυτή μόνο μία αρχική εντύπωση μπορεί να προσφέρει για ένα έργο που διαρκεί συνολικά 30, 40 ή και περισσότερα λεπτά. Ευχάριστο είναι δε ότι αρκετοί επισκέπτες εξέφρασαν και υποδείξεις, πολύ συχνά σωστές, ως προς το απόσπασμα που πρέπει να επιλεγεί από ένα έργο, ώστε να είναι καλύτερη η προβολή του ενός ή του άλλου μουσικού οργάνου. Αυτό σημαίνει ότι μελέτησαν κάποια μουσικά έργα και κατέληξαν σε συμπεράσματα και προτάσεις. Άρα αυτή η εφαρμογή επιτελεί τον εκπαιδευτικό προορισμό της και για τις μεγαλύτερες ηλικίες...

Φυσικά, ο υπεύθυνος αυτής της εφαρμογής θα δέχεται πολύ ευχαρίστως κάθε υπόδειξη με ηλεκτρονικό μήνυμα που θα διορθώνει αβλεψίες και θα βελτιώνει το περιεχόμενο και την εμφάνισή της. (Στέλιος Φραγκόπουλος, Stelios Frangopoulos)

Στέλιος Γ. Φραγκόπουλος
Δρ.Μηχανικός, καθηγητής

Piotr Tchaikovsky: Marche Slav
Terrassa's young symphonic Orchestra

Άλλα κρουστά

2007-11-16T19:24:00.000+02:00

...
Περιγραφή, Ήχοι

Υπάρχει ακόμα ένα μεγάλο πλήθος άλλων κρουστών οργάνων, τα οποία χρησιμοποιούνται κατά περίπτωση στην εκτέλεση μουσικών έργων, του κλασικού ή του σύγχρονου ψυχαγωγικού ρεπερτορίου. Συχνά δεν είναι εύκολο για τον ακροατή να διακρίνει ποιο ή ποια κρουστά χρησιμοποιούνται κάθε φορά, όπως στο ακόλουθο δείγμα από μουσική της Λατινικής Αμερικής () ή στο κοντσέρτο για κρουστά και ορχήστρα του Μακμίλαν ().

Τα κυριότερα από αυτά τα άλλα κρουστά της ορχήστρας, τα περισσότερα από τα οποία είναι γνωστά και ως παιδικά παιχνίδια, είναι τα εξής:

Καμπάνες: Όργανο που αποτελείται από κρεμασμένους στο ένα άκρο χαλύβδινους σωλήνες και παράγει ήχο όμοιο με αυτό της καμπάνας. Στα γερμανικά ονομάζεται Glocken, στα αγγλικά chime bells και στα γαλλικά carillon. Τo όργανο αυτό καλύπτει συνήθως 1 μέχρι 1½ οκτάβα (, ). Στο έργο Το σπίτι με τα κοτίσια πόδια του Μουσόργκσκυ ακούγονται, ανάμεσα σε άλλα κρουστά και οι καμπάνες (). Στην ουβερτούρα του έργου 1812 του Τσαϊκόφσκυ ακούγονται, μαζί με το σύνολο των κρουστών, καμπάνες και κανονιοβολισμοί (). 'Εργα για το όργανο αυτό έχουν γραφτεί από τους Ελγκαρ, Κέιτζ κ.ά.

Glockenspiel (μεταλλόφωνο): Όργανο από ελάσματα χάλυβα ή ελαφρών μετάλλων ίδιου πλάτους και πάχους (25mm x 8 mm), αλλά διαφορετικού μήκους, τοποθετημένα σε επίπεδο ηχείο. Το όργανο καλύπτει συνήθως 2½ με 3 οκτάβες () και κατασκευάζεται σε διάφορες τονικότητες. Το κτύπημα στα ελάσματα γίνεται με μπαγκέτες μεταλλικές (οξύς ήχος) ή ξύλινες (ήπιος ήχος). Έχει χρησιμοποιηθεί σε έργα των Ντεμπισύ, Ντυκάς, Γκλαζούνοφ, Ζολιβέτ, Μεσιέν κ.ά. Στο κοντσέρτο για τσέλο του Στ. Κουκουναρά παίζει το μεταλλόφωνο και συνοδεύεται από την άρπα και άλλα όργανα (). Ακόμα ένα απόσπασμα από μουσική Jazz, όπου ακούγεται το μεταλλόφωνο ανάμεσα στα πνευστά, το πιάνο και άλλα κρουστά ().

Κουδούνι: Πρόκειται για καμπανάκι με γλωσσίδι που κατασκευάζεται για συγκεκριμένο τόνο (). Συνδυασμός περισσότερων κουδουνιών δίνει τη δυνατότητα να εκτελεστούν μελωδίες ή συγχορδίες σε αργό ρυθμό (). Κουδούνι ή κουδούνα ονομάζεται επίσης ένα δοχείο με παραλλαγές στη μορφή και στον ήχο που έχει κατά κανόνα βουκολική προέλευση και χρησιμοποιείται στη δημοτική μουσική διαφόρων λαών ().

Σε έργο του Φιλιντόρ ακούγονται κουδούνες με άλλα κρουστά (). Σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας έχει το όργανο αυτό διαφορετικά ονόματα, ανάλογα και με το σχήμα του, όπως μπούκα (Νάξος), πούγγος (Κάρπαθος), ντρουγγανέλι (), (Ήπειρος) κ.ά.

Καστανιέτες: Σημαίνει στα ισπανικά επί λέξει μικρά κάστανα και είναι δύο ξύλινες αχιβάδες που ενώνονται με κορδόνι και στερεώνονται στα δάκτυλα ενός χεριού. Με κατάλληλες ρυθμικές κινήσεις του χεριού ακούγεται χαρακτηριστικός, ξερός ήχος ακαθόριστης τονικότητας (). Στην ορχήστρα χρησιμοποιείται συνήθως παραλλαγή τους με βραχίονα.

Maracas ή Μαράκες: Νοτιαμερικάνικο ιδιόφωνο κρουστό όργανο, το οποίο ήταν αρχικά ένα μικρό κολοκύθι, αποξηραμένο και κενό εσωτερικό, στο οποίο τοποθετούνταν σκληροί σπόροι ή πετραδάκια. Με κατάλληλες ρυθμικές κινήσεις των χεριών δίνουν οι μαράκες, που παίζονται συνήθως σε ζευγάρι, το γνωστό ξηρό και διαπεραστικό ήχο στους νοτιααμερικάνικους ρυθμούς. Οι σύγχρονες κατασκευές είναι από ξύλο ή πλαστικό υλικό και περιέχουν σκάγια.

Τρίγωνο: Μεταλλική ράβδος σε σχήμα τριγώνου που χρησιμοποιείται και από τα παιδιά για τα κάλαντα των εορτών. Παράγει λεπτό και διαπεραστικό ήχο, ακαθόριστης τονικότητας ().

Ντέφι: Μικρό ταμπούρο (ταμπουρίνο) με ή χωρίς μεμβράνη, εφοδιασμένο με κουδουνάκια ή μικρά κύμβαλα. Άλλοτε σείεται στον αέρα και άλλοτε χτυπιέται στο χέρι ή στο σώμα του οργανοπαίκτη. Παράγει σύνθετο ήχο (), ανάλογα με την κατασκευή του.

Ροκάνα: Ο ήχος παράγεται από ξύλινο ή μεταλλικό γλωσσίδι καθώς πηδάει από το ένα αυλάκι στο άλλο στην περίμετρο οδοντωτού τροχού ().

Πυροβολισμοί-Κανονιοβολισμοί: Πρόκειται συνήθως για ήχους από όπλα με άσφαιρα πυρά, όπως αυτά των αφετών σε αγώνες δρόμου. Χρησιμοποιούνται στην όπερα σε σκηνές κυνηγιού ή πολέμου. Εδώ από την όπερα Freischuetz του Βέμπερ (, ). Στην ουβερτούρα του έργου 1812 του Τσαϊκόφσκυ ακούγονται, μαζί με το σύνολο των κρουστών, καμπάνες και κανονιοβολισμοί ().

(Στέλιος Φραγκόπουλος, Stelios Frangopoulos)

(συνεχίζεται)

Το ξυλόφωνο

2007-11-15T10:08:00.001+02:00

...
Ιστορικά και Τεχνικά Στοιχεία

Με το όνομα ξυλόφωνο χαρακτηρίζεται από το 19ο αιώνα ένα ιδιόφωνο όργανο με ξύλινες πλάκες ίδιου πλάτους και πάχους, αλλά διαφορετικού μήκους, οι οποίες παράγουν με επίκρουση μπαγκετών ήχο. Οι πλάκες στηρίζονται σε δύο σημεία από ελαστικό. Το ξυλόφωνο παράγει ήχο ξηρό και χαρακτηριστικό και καλύπτει λίγο περισσότερο από 3 οκτάβες (). Οι δεξιοτέχνες ξυλοφωνίστες παίζουν συχνά με τέσσερις ή έξι μπαγκέτες. Αυτές οι μπαγκέτες διαφοροποιούνται στο μέγεθος και στην επένδυση, ανάλογα με τον ήχο που επιθυμεί να επιτύχει κάθε οργανοπαίκτης.

Τo ξυλόφωνο είναι μάλλον νοτιοασιατικής προελεύσεως και κάποιες πρώιμες μορφές του χρησιμοποιούνται ακόμα στη μουσική gamelan της Ινδονησίας. Το σύγχρονο ξυλόφωνο χρησιμοποιείται στη συμφωνική ορχήστρα από το τέλος του 19ου αιώνα (, ), μεταξύ άλλων σε συνθέσεις των Σαιν-Σαν, Χούμπερντινκ και Μάλερ. Ακολουθεί μία νοτιοασιάτικη σύνθεση με σόλο ξυλόφωνο () και το ίδιο κομμάτι με ξυλόφωνο και όμποε ().

Άλλα συγγενή με το ξυλόφωνο όργανα είναι:

Μαρίμπα (Marimba): Όργανο με προέλευση από την ανατολική και νότια Αφρική () με 8 μεταλλικές ή ξύλινες πλάκες που στηρίζονται σε ηχείο. Η παραλλαγή του οργάνου που χρησιμοποιείται στην ψυχαγωγική μουσική έχει ξύλινες πλάκες, μεγαλύτερη έκταση ήχων και διαθέτει μεταλλικά αντηχεία (, ). Η μαρίμπα έχει ως προς το ξυλόφωνο πλάκες μικρότερου πάχους και μεγαλύτερου πλάτους, από μαλακότερο ξύλο και όχι τόσο υψηλούς ήχους. Στη συμφωνική μουσική έχει χρησιμοποιηθεί από τον Γιάνατσεκ στο έργο του Jenufa. Νεότερα έργα για μαρίμπα είναι, μεταξύ άλλων, το κοντσέρτο για μαρίμπα και έγχορδα του Klatzow (, ) και το έργο Woodnotes του Nuyts ().

Βιμπραφόν (Vibraphone): Τo όνομά του προέρχεται από το λατινικό vibrare (=ταλαντώνομαι) και κατασκευάστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1920. 'Εχει τη μορφή του ξυλόφωνου αλλά διαθέτει μεταλλικές πλάκες, κάτω από τις οποίες υπάρχει κατακόρυφα ένας σωλήνας συντονισμού κατάλληλου μήκους. Στο πάνω μέρος του σωλήνα υπάρχει ο ταλαντωτής που αποτελείται από τάπες, οι οποίες περιστρέφονται γύρω πάνω σε ένα κοινό άξονα. Με αυτή την περιστροφή του άξονα που γίνεται με ηλεκτρικό κινητήρα, ανοίγει και κλείνει περιοδικά ο σωλήνας συντονισμού. Ο παραγόμενος ήχος είναι παλμοειδής, μαλακός και μετέωρος (). Ο χειριστής μπορεί να ρυθμίσει την ταχύτητα περιστροφής (0-12 στροφές ανά δευτερόλ.) Για την απόσβεση της αντηχήσεως υπάρχει ειδικό πεντάλ. Το βιμπραφόν χρησιμοποιείται κυρίως στην Jazz και στην ψυχαγωγική μουσική ως όργανο συνοδευτικό ή μελωδίας. Ο Μπεργκ το χρησιμοποίησε στο έργο του Lulu.

Σελέστα (Celesta): To όνομα είναι ιταλικό και σημαίνει ουράνιο (όργανο). 'Εχει εξωτερικά τη μορφή πιάνου, αλλά αντί για χορδές, διαθέτει χαλύβδινες ράβδους με αντίστοιχα ξύλινα αντηχεία. Η απόσβεση γίνεται με πεντάλ. Ο ήχος της σελέστας εκτείνεται σε 4-5 οκτάβες και είναι απαλός και αιθέριος (), γι' αυτό και το όνομα του οργάνου, το οποίο πρωτοπαρουσιάστηκε τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα. Στη σουίτα Καρυοθραύστης του Τσαϊκόφσκυ παίζει η σελέστα, μόνη της () και με το μπάσο κλαρινέτο (). 'Αλλα έργα με σελέστα είναι η Σαλώμη του Ρίχ. Στράους, και το έργο για 'Εγχορδα, Κρουστά και Σελέστα του Μπάρτοκ ().

(Στέλιος Φραγκόπουλος, Stelios Frangopoulos)

(συνεχίζεται)

Asturias marimba

Bartók: Μουσική για έγχορδα,
κρουστά και σελέστα (β' μέρος)

Τα κύμβαλα

2007-11-12T21:38:00.000+02:00

...

Ιστορικά και Τεχνικά Στοιχεία (*)

Πρόκειται κατά κανόνα για ένα ζεύγος δίσκων σε μορφή πιάτων (λέγονται και πιάτα ή πιατίνια) από κράμα ορείχαλκου, με πάχος 1-2 mm και διάμετρο από 15 μέχρι 60 cm. Τα κύμβαλα συγκρατούνται με δερμάτινα λουριά από τον οργανοπαίκτη και συγκρούονται μεταξύ τους (). Ο ήχος δημιουργείται με ταλαντώσεις στην περιθωριακή ζώνη των δίσκων. Παραδοσιακά τα κύμβαλα διακρίνονται από το μέγεθός τους στα κινέζικα που είναι μικρότερα και στα τούρκικα που είνα μεγαλύτερης διαμέτρου.

Τα κύμβαλα είναι ασιατικής προελεύσεως, αρχικά ως καμπανάκια, τα οποία αργότερα πήραν ανοικτή μορφή και σταδιακά έγιναν σχεδόν επίπεδα. Τα αρχαία ελληνικά κύμβαλα που ήταν ιδιαίτερα μικρά, όπως αυτά που χρησιμοποιούνται στο ντέφι και παίζονταν στερεωμένα στα δάκτυλα, είχαν ευρεία διάδοση και στην υπόλοιπη Ευρώπη περίπου μέχρι το Μεσαίωνα. Το όργανο αυτό έπαψε στη συνέχεια να χρησιμοποιείται στη δυτική μουσική και επανήλθε σε ογκωδέστερη κατασκευή και διαπεραστικό ήχο περί τα τέλη του 17ου αιώνα μέσω της μουσικής των γενιτσάρων του οθωμανικού στρατού.

Ακριβώς λόγω αυτής της προελεύσεως, τα κύμβαλα και ο ήχος τους συνδυάζονται παραδοσιακά με το τύμπανο, ιδιαίτερα στα εμβατήρια, στην Jazz και στην ψυχαγωγική μουσική (, , ). Σ' αυτές τις περιπτώσεις χρησιμοποιούνται συχνά επικρουστήρες (μπαγκέτες) - συνήθως γυμνά ξύλα με σφαιρικά διαμορφωμένη κατάληξη (, ).

Σ' αυτές τις σελίδες φαίνονται εικόνες από τη διαδικασία κατασκευής και επεξεργασίας των κυμβάλων.

Ήχοι, Μουσικά Αποσπάσματα

Ο διαπεραστικός, οξύς και συρικτός ήχος των κυμβάλων () είναι ιδιαίτερα περίπλοκος, δεν έχει προσδιορίσιμη τονικότητα και περιλαμβάνει συχνότητες περίπου από 100 μέχρι 9.000 Hz. Ανάλογα με την τεχνική και το σημείο κρούσεως παράγουν τα κύμβαλα ήχο με έντονα διαφοροποιημένη δυναμική και χρώμα (, ).

Στη συμφωνική ορχήστρα χρησιμοποιούνται τα κύμβαλα για ρυθμική σταθερότητα. Συνήθως διακρίνονται οι εξής παραλλαγές συμφωνικού ήχου των κυμβάλων:

ο γαλλικός ήχος που είναι ελαφρύς με επαρκή σταθερότητα και ταιριάζει με τα έγχορδα και τα χάλκινα πνευστά,

ο βιενέζικος ήχος που έχει καλή σταθερότητα και ταιριάζει με τον ήχο της συνολικής ορχήστρας,

ο γερμανικός ήχος των λεγόμενων κυμβάλων του Wagner που είναι ο εντονότερος ήχος με μεγάλη σταθερότητα.

Δείγματα ήχου κυμβάλων δίνονται, μεταξύ άλλων, στις Βαλκυρίες () του Βάγκνερ, στους χορούς του Μποροντίν (), στο έργο Danse Macabre του Σαιν-Σανς () και στο Bolero του Ραβέλ με grancassa (). Στο ζωηρό και ρυθμικό πρελούδιο της όπερας Carmen του Μπιζέ, ακούγονται κύμβαλα, επίσης με τύμπανα και άλλα κρουστά (). Στο έργο Με βροντές & αστραπές του Γιόχαν Στράους παίζουν οι βιόλες ένα θέμα διακοπτόμενες από τα κύμβαλα και άλλα κρουστά που μιμούνται τις βροντές (). Κτυπήματα κυμβάλων και άλλων κρουστών ακούγονται, μεταξύ άλλων, στη 2η συμφωνία του Τσαϊκόφσκυ () και στην 3η συμφωνία του Κ.Κυδωνιάτη (). Στο έργο Γαλάζια μελωδία του Γκέρσουιν "ανατρέπουν" κτυπήματα κυμβάλων την ατμόσφαιρα για να αναλάβει το κλαρινέτο τη μελωδία ().

Άλλοι τύποι όμοιων κρουστών

To γκονγκ (gong) είναι ένα μεταλλικό όργανο με διαφορετικές μορφές, από σχεδόν επίπεδος δίσκος, μέχρι βαθύ δοχείο. Σε αντίθεση με τα κύμβαλα, στο γκονγκ παράγεται ο ήχος στο κέντρο του δίσκου (). Αλλά, όπως στα κύμβαλα, ο ήχος του γκονγκ συνδυάζεται συνήθως με κτυπήματα των τυμπάνων, π.χ. στο κοντσέρτο για κρουστά και ορχήστρα του Μακμίλαν (). Στην όπερα Freischuetz του Βέμπερ καταλήγουν σκοτεινοί και απειλητικοί ήχοι σε κτυπήματα του γκονγκ (). Στο έργο Εικόνες από μία έκθεση του Μουσόργκσκυ (ενορχήστρωση Ραβέλ) κλείνει το τελευταίο μέρος, H μεγάλη πύλη του Κιέβου, με έντονα κτυπήματα της γκρανκάσας, των τυμπάνων και του γκονγκ ().

Στο έργο Ιεροτελεστία της 'Ανοιξης του Στραβίνσκυ εισάγουν δυνατά κτυπήματα των τυμπάνων, της γκρανκάσας και του γκονγκ στο κυρίως θέμα της Τελετουργικής απαγωγής (). Στο Γαϊτανάκι της άνοιξης του ίδιου έργου εισάγουν τα κτυπήματα του γκονγκ τα ορμητικά χάλκινα πνευστά (). Στο έργο Carmina Burana του Ορφ, κατά την επίκληση της θεάς τύχης, O Fortuna, χτυπάνε τα τύμπανα και το γκονγκ ().

Το gong δεσπόζει στη μουσική της νοτιοανατολικής Ασίας, κυρίως της Ινδονησίας, όπου τα συγκροτήματα κρουστών gamelan (Java, Bali) έχουν επινοήσει ήδη από το 2ο-3ο π.Χ. αιώνα την εκτέλεση μουσικής σε μεγάλες ομάδες - από τις ελάχιστες περιπτώσεις εκτός Δυτικής Ευρώπης - σε συνδυασμό με χορό και θεατρική δράση (, ). Μάλιστα, μερικοί Ευρωπαίοι συνθέτες, παρουσίασαν έργα, στα οποία χρησιμοποιούνται τα κρουστά, όπως στα συγκροτήματα gamelan. Tέτοια έργα είναι των Στραβίνσκυ (), Ορφ (), Μεσιέν () κ.ά.(Στέλιος Φραγκόπουλος, Stelios Frangopoulos)

(*) Οι ήχοι των κυμβάλων δεν θα γίνουν επαρκώς αντιληπτοί, αν δεν έχετε ηχεία καλής ποιότητας.

(συνεχίζεται)

Seattle Cascades 2006 Cymbal Line

Το τύμπανο II

2007-10-08T10:54:00.000+03:00

...
Άλλοι τύποι τυμπάνων

Το ταμπούρο είναι ένα τύμπανο με δύο επιφάνειες κρούσης. Στην επιφάνεια της κάτω μεμβράνης τεντώνονται χορδές, χορδισμένες κατά διαστήματα πέμπτης. Αυτή η χορδατούρα διεγείρεται με τα κτυπήματα και προκαλεί το χαρακτηριστικό ήχο που γνωρίζουμε κυρίως από τις στρατιωτικές μπάντες (), αλλά και από συμφωνικά έργα (). Το ρυθμικό κτύπημα του ταμπούρου ακούγεται σε έργα για σύνολο με όμποε και φαγκότα των Λουλύ () και Φιλιντόρ ().

Στη συμφωνία αρ. 41 του Μότσαρτ κρατάει το ταμπούρο αποφασιστικά το ρυθμό (, ). Κτυπήματα ταμπούρου χρησιμοποιούνται επίσης σε διάφορα σημεία της εισαγωγής στην όπερα του Ροσίνι, Η κλέφτρα κίσσα (). Το έργο του Με βροντές & αστραπές του Γιόχαν Στράους κλείνει με έντονα κτυπήματα του ταμπούρου, των τυμπάνων και των κυμβάλων ().

Στο Εμβατήριο Ραντέτσκυ, επίσης του Στράους, προφανώς δεν μπορεί να απουσιάζει το ταμπούρο (). Στο Bolero του Ραβέλ κρατάει το ταμπούρο το χαρακτηριστικό ρυθμό της ισπανικής μελωδίας σε όλη τη διάρκεια του κομματιού (). Στο εμβατήριο από το έργο Χώρα της Ελπίδας και του Μεγαλείου του Έλγκαρ δημιουργεί το ταμπούρο ατμόσφαιρα υποδοχής για τις επόμενες μουσικές φράσεις ()

Η γκρανκάσα (grancassa) είναι ένα μεγάλο ταμπούρο, χωρίς χορδατούρα. Χρησιμοποιείται στις μπάντες (), με ή χωρίς ταμπούρα και στη συμφωνική ορχήστρα στα forte και fortissima () και παίζεται συνήθως με μεγαλύτερες μπαγκέτες από αυτές του τυμπάνου (κόπανους, ). Στο έργο Εικόνες από μία έκθεση του Μουσόργκσκυ (ενορχήστρωση Ραβέλ) η γκρανκάσα κρατάει το ρυθμό στο κάρο που σέρνεται από τα βόδια και τα ταμπούρα υποστηρίζουν την ένταση της σκηνής (). Στο ίδιο έργο, κλείνει το τελευταίο μέρος, H μεγάλη πύλη του Κιέβου, με έντονα κτυπήματα της γκρανκάσας, των τυμπάνων και του γκονγκ ().

Η τρίτη συμφωνία του Μάλερ κλείνει με ισχυρά κτυπήματα της γκρανκάσας και στροβιλισμούς των τυμπάνων (). Στο Bolero του Ραβέλ ακούμε το θέμα, πρώτα με τύμπανα () και στη συνέχεια με γκρανκάσα και ταμπούρο (). Στο έργο Ιεροτελεστία της 'Ανοιξης του Στραβίνσκυ εισάγουν δυνατά κτυπήματα των τυμπάνων, της γκρανκάσας και του γκονγκ στο κυρίως θέμα του τρίτου μέρους (). Τα ίδια όργανα δημιουργούν με τα χάλκινα πνευστά μία πολυρρυθμία ().

Στο έργο Οι πλανήτες του Χολστ είναι επίσης έντονα τα κτυπήματα γκρανκάσας, τυμπάνων και άλλων κρουστών, π.χ. στον 'Αρη () και στον Ουρανό (). Κτυπήματα γκρανκάσας με κύμβαλα και άλλα κρουστά ακούγονται και στην 3η συμφωνία του Κ.Κυδωνιάτη (). Τέλος, στο έργο Carmina Burana του Όρφ ξεκινάει η επίκληση της θεάς τύχης, O Fortuna, με κτυπήματα της γκρανκάσας (), ενώ κοντσέρτο για όμποε και ορχήστρα του Σίκελε κλείνει με έντονα κτυπήματα των τυμπάνων και της γκρανκάσας ().

Σε παραδοσιακές κοινωνίες, όπως την ιαπωνική, οι τυμπανισμοί έχουν τελετουργικό χαρακτήρα, π.χ. στο kodo (), και οι τυμπανιστές () εισάγονται στην τεχνική με μύηση θρησκευτικής μορφής (, ). Στη μουσική των Βαλκανίων και της Μ. Ασίας υπάρχει ως μεμβρανόφωνο κρουστό το νταούλι ή νταβούλι ή ταβούλι, το οποίο συχνά ακούγεται με τον ζουρνά () ή και με άλλα όργανα ().

Τα τύμπανα στις διάφορες παραλλαγές τους και τα διάφορα άλλα κρουστά, δεν ήταν δυνατόν να λείπουν από τη μουσική Jazz, την οποία χαρακτηρίζει κατεξοχήν ο ρυθμός (, ). Στα επόμενα συνθέσεις του Τόνυ Γουίλιαμς με τύμπανα (, ). Στη μουσική της Αφρικής και της Λατινικής Αμερικής χρησιμοποιούνται ιδιόμορφες κατασκευές τυμπάνων που συχνά έχουν πολύ παλαιά προέλευση. Τέτοια τύμπανα είναι τα bongos (), τα congas (,) κ.ά.

Μουσικά Αποσπάσματα

B. Bartok: Σονάτα για 2 πιάνα και κρουστά ()
S. Reich: Τυμπανισμός (), Tehillim, απόσπ. β' () και δ' μέρους ()

J. Macmillan: Κοντσέρτο για κρουστά και ορχήστρα () και για πιάνο και ορχήστρα ()

A.D. Philidor: Εμβατήριο για 4 τύμπανα ()
R. Strauss: Παιχνίδισμα για πιάνο και ορχήστρα (, )
Χ. Περπεσσάς: Τύμπανα στη Συμφωνία του Χριστού (, )

(Στέλιος Φραγκόπουλος, Stelios Frangopoulos)

(συνεχίζεται)

Big Band Jazz and Drum Solo

Το τύμπανο I

2007-10-08T10:28:00.000+03:00

...
Ιστορικά και Τεχνικά Στοιχεία (*)

Πρόκειται για μεμβρανόφωνο με συγκεκριμένο ύψος ήχου που αποτελεί το σημαντικότερο κρουστό όργανο της συμφωνικής ορχήστρας. Κατασκευαστικά αποτελείται από ένα ημισφαιρικό ή παραβολοειδές χάλκινο ηχείο, πάνω στο οποίο τεντώνεται μία μεμβράνη από δέρμα ή συνθετικό υλικό. Οι πλαστικές μεμβράνες πλεονεκτούν, επειδή δεν επηρεάζονται από αλλαγές της θερμοκρασίας, υστερούν όμως σε ηχητική απόδοση. Στη μέση του χάλκινου ηχείου υπάρχει οπή, με διάμετρο περί τα 3 cm, για εξισορρόπηση των πιέσεων και μείωση των ηχητικών αποσβέσεων.

Για ακρίβεια και εξοικονόμηση χρόνου κατά το χόρδισμα του τυμπάνου, αλλά και για ταχεία μεταβολή της τονικότητας, έχουν χρησιμοποιηθεί από το 19ο αιώνα διάφορες μέθοδοι μηχανικής επεμβάσεως στα σημεία στηρίξεως της μεμβράνης (μηχανικό τύμπανο). Ο τύπος που κυρίως χρησιμοποιείται σήμερα έχει ένα πεντάλ, με το οποίο ελέγχεται η τάση της μεμβράνης και μέσω αυτής το ύψος του παραγόμενου ήχου.

Τα τύμπανα αποτελούν πανάρχαια σκεύη δημιουργίας ήχου για θρησκευτικούς, πολεμικούς και ψυχαγωγικούς σκοπούς και συναντώνται σε όλους τους πολιτισμούς που παρουσιάστηκαν στη Γη. Τα ευρωπαίκά τύμπανα είναι ασιατικής και μεσανατολικής προελεύσεως και συνδυάζονταν στις χώρες προελεύσεώς τους με πνευστά όργανα. Στην Ευρώπη φαίνεται να έφτασαν μέχρι το 13ο αιώνα ως λάφυρα από τις σταυροφορίες. Αρχικά ήταν μικρά σε μέγεθος, όπως και οι ασιατικοί πρόγονοί τους. Περί τον 15ο αιώνα άρχισαν να κατασκευάζονται όμως και μεγαλύτερα μεγέθη, τα οποία αποτελούσαν, μαζί με τις τρομπέτες, εξοπλισμό του ιππικού. Τα μέλη των συντεχνιών τρομπετιστών και τυμπανιστών στην περίοδο 16ος-19ος αιώνας ήταν ισότιμοι με τους αξιωματικούς του στρατού.

Ήχοι Τυμπάνων

Τα τύμπανα κατασκευάζονται σε διάφορες τονικότητες, οι οποίες εξαρτώνται από τη διάμετρο της μεμβράνης και την ένταση, με την οποία αυτή τεντώνεται. Τα συνηθέστερα μεγέθη είναι, το μπάσο, με διάμετρο 75-81 cm, το μεγάλο, με διάμετρο 68-71 cm, το μικρό, με διάμετρο 61-66 cm και το υψηλό τύμπανο, με διάμετρο 56-58 cm. Με εξαίρεση το μπάσο τύμπανο, τα υπόλοιπα χαρακτηρίζονται με μία μεσαία νότα της περιοχής ήχων τους. Στη συμφωνική ορχήστρα χρησιμοποιούνται συνήθως 3 τύμπανα .

Σε μερικές περιπτώσεις χρησιμοποιούνται και άλλα μικρότερα. Όποιο μέγεθος κι αν έχει το τύμπανο, τα κτυπήματα με τους επικρουστήρες (μπαγκέτες) δίνονται συνήθως στο περιθώριο της μεμβράνης, περίπου μία παλάμη από το άκρο. Κτυπήματα προς το κέντρο της μεμβράνης προκαλούν ήχο υπόκωφο και στροβιλοειδή.

Ως μπαγκέτες του τυμπάνου χρησιμοποιούνται ξύλινες βέργες, μήκους περί τα 36 cm, και κεφαλή γυμνή (σκληρός ήχος, ) ή από τσόχα (ενδιάμεσος ήχος, ) ή από μαλακό συνθετικό υλικό (μαλακός ήχος, ). Ανάλογα με την τεχνική χρήσης των επικρουστήρων, γίνονται αντιληπτά διακεκριμένα κτυπήματα () ή τρέμολο (). Με χρήση και του πεντάλ του οργάνου επιτυγχάνεται γλίστρημα του ήχου (glissando, ).

Τα τύμπανα είχαν μέχρι και μεγάλο μέρος του 17ου αιώνα υποβαθμισμένο ρόλο στην ορχήστρα. Στις παρτιτούρες δεν καταγραφόταν συνήθως το μέρος τους. Μέχρι και το 18ο αιώνα συμμετείχε συνήθως ένα τύμπανο, σπανιότερα προβλέπονταν δύο ή τρία. Εδώ δίνονται μερικά αποσπάσματα από έργα αυτής της περιόδου: Ο Φιλιντόρ έχει συνθέσει ένα εμβατήριο με σόλο τυμπάνων (). Στη Μουσική για τα βασιλικά βεγγαλικά του Χαίντελ αρχίζει η ουβερτούρα με έντονους τυμπανισμούς (), ενώ στο δεύτερο allegro παίζει σόλο η τρομπέτα και τα τύμπανα κρατάνε το ρυθμό (). Σε άλλο έργο του Χαίντελ κλείνει η χορωδία με τυμπανισμούς (). Στη Σουίτα Νο 3 του Μπαχ ακούγεται το τύμπανο στο φινάλε του δεύτερου μέρους ().

Στο Ντιβερτιμέντο KV 188 του Μότσαρτ ακούγεται το τύμπανο απόμακρο (). Το τύμπανο υποστηρίζει αποφασιστικά στιγμές εντάσεως στα κοντσέρτα 20 και 24 για πιάνο και ορχήστρα (, ), ενώ στις συμφωνίες 38 (Της Πράγας) και 39 υπογραμμίζουν κτυπήματα τη μεγαλοπρέπεια της εισαγωγής (, ). Στην όπερα Ντον Τζιοβάνι οι τυμπανισμοί είναι έντονοι και υποδηλώνουν δραματικές στιγμές (). Τέλος, το Κύριε! του Requiem του μεγάλου συνθέτη, το τελευταίο μουσικό κομμάτι που συνέθεσε λίγο πριν το θάνατό του, κλείνει με χαρακτηριστική υποστήριξη των τυμπάνων ().

Ο Χάυντν κάνει στα έργα του επίσης ενδιαφέρουσα χρήση των τυμπάνων: Στο έργο Η Δημιουργία κορυφώνεται η εισαγωγή του θέματος με ισχυρά κτυπήματα (). Αξιοσημείωτη είναι ακόμα η χρήση των τυμπάνων στο κοντσέρτο του για τρομπέτα (, ). Ο ίδιος συνθέτης έχει δημιουργήσει επίσης μία Λειτουργία των τυμπάνων, υπό το φόβο κατάληψης της Βιέννης από τα γαλλικά στρατεύματα (1796, Λειτουργία σε εποχή πολέμου). Η χορωδία συνοδεύεται από τα «πολεμικά όργανα» τρομπέτα και τύμπανο (, , ).

Κατά το 19ο αιώνα αυξήθηκε ο αριθμός των τυμπάνων στην ορχήστρα και αναβαθμίστηκε ο ρόλος τους, αρχικά με τα έργα του Μπετόβεν, κυρίως από την 3η συμφωνία του (, , ) και μετά, π.χ. στην 4η (, ) και στην 5η συμφωνία, στην έναρξη και στο κλείσιμο του α' μέρους (), καθώς επίσης στη γέφυρα με τύμπανα από το 3ο στο 4ο μέρος (). Επίσης, στην έκτη συμφωνία, στο 4ο μέρος όπου στροβιλισμοί και κτυπήματα τυμπάνων, στα οποία απαντούν έγχορδα και ξύλινα πνευστά, υποδηλώνουν βροντές και κεραυνούς (, ) και στην 7η συμφωνία (). Στο πρώτο μέρος του κοντσέρτου για βιολί, το τύμπανο δίνει ρυθμό στην εισαγωγική γέφυρα () και στην ανάπτυξη του θέματος ().

Στο 5ο κοντσέρτο του Μπετόβεν για πιάνο και ορχήστρα ερμηνεύεται η εισαγωγική μελωδία πανηγυρικά, ενισχυόμενη ενεργητικά από τα τύμπανα (). Στο τρίτο μέρος του ίδιου κοντσέρτου δημιουργούν τα τύμπανα τη ρυθμική συνοδεία, καθώς το πιάνο ολοκληρώνει το σόλο του (). Στην τρίτη εισαγωγή Leonore δίνουν τα τύμπανα ρυθμό στο δεξιοτεχνικό παίξιμο των βιολιών (). Στην Πανηγυρική Λειτουργία (Missa Solemnis) υπογραμμίζουν οι τυμπανισμοί τη μεγαλοπρέπεια των ψαλμών (, ). Στο presto της 9ης συμφωνίας αναγγέλλει η τρομπέτα με υπόκρουση τυμπάνων το ρετσιτατίβο (). Τέλος, με την 9η συμφωνία εισήγαγε ο Μπετόβεν στην ορχήστρα επίσης μεγάλα τύμπανα και άλλα κρουστά (, ).

Μετά τον Μπετόβεν γίνεται εντυπωσιακή χρήση των τυμπάνων στα συμφωνικά έργα. Στο scherzo του Όνειρου θερινής νύκτας ο Μέντελσον προδιαγράφει ένα σόλο τυμπάνου που υποστηρίζεται από ξύλινα πνευστά (). Στο κοντσέρτο για 2 πιάνα του ίδιου συνθέτη υποστηρίζουν τα τύμπανα στο κλείσιμο του πρώτου μέρους (). Στο "τραγούδι του μεθυσιού" του Kaspar στην όπερα Freischuetz του Βέμπερ υπογραμμίζουν τα τύμπανα της φράσεις του τραγουδιστή () και σε άλλο σημείο δημιουργούν γέφυρα για την είσοδο του τραγουδιστή ().

Στα κοντσέρτα για κλαρινέτο και σε άλλα έργα του ο Σπορ κάνει επίσης χαρακτηριστική χρήση των τυμπάνων (). Στην εισαγωγή της όπερας του Ροσίνι, Γουλιέλμος Τέλλος, περιγράφεται το ξέσπασμα μιας καταιγίδας με κρεσέντο της ορχήστρας που συνοδεύεται από έντονη τυμπανοκρουσία (). Η τυμπανοκρουσία συνεχίζεται και κατά την εξέλιξη της καταιγίδας (), ενώ σημαντικό ρόλο παίζουν τα τύμπανα και στον καλπασμό που ακολουθεί σ' αυτή την εισαγωγή του Ροσίνι λίγο μετά (). Επίσης, στην ουβερτούρα του έργου Ο κουρέας της Σεβίλης του ίδιου συνθέτη (, ).

Ακόμα χρησιμοποιούν τύμπανα σε χαρακτηριστικά σημεία έργων τους, ο Μπιζέ στη σουίτα Arlesienne (), o Μπραμς στις συμφωνίες (,, ), στο κοντσέρτο για βιολί (), στο κοντσέρτο για πιάνο () και στο διπλό κοντσέρτο, όπου τα τύμπανα δημιουργούν γέφυρα στο πέρασμα από τα σόλο όργανα (τσέλο και βιολί) στην ορχήστρα (), ο Τσαϊκόφσκυ στην εισαγωγή Ρωμαίος & Ιουλιέτα (, , ), στη 2η () και στην 6η συμφωνία (Παθητική,, ), ο Βάγκνερ στον Ιπτάμενο Ολλανδό (, ), στο Χρυσό του Ρήνου (), στη Βαλκυρίa () και στο Τριστάνος & Ιζόλδη (), ο Ντεμπισύ (), ο Μποροντίν στους χορούς (), ο Προκόφιεφ στη μουσική μπαλέτου με τρέμολο των τυμπάνων (), ο Ραμίρεζ στην εισαγωγή του Κύριε! στη Missa Criolla () κ.ά.

Επίσης, στο ζωηρό και ρυθμικό πρελούδιο της όπερας Carmen του Μπιζέ, ακούγονται τύμπανα, κύμβαλα και άλλα κρουστά (). Ζωηρή είναι επίσης η έναρξη της εισαγωγής στην οπερέτα H νυχτερίδα του Γιόχαν Στράους, όπου ακούγονται ισχυρά κτυπήματα τυμπάνου (), ενώ στο έργο του Με βροντές & αστραπές μιμούνται τα τύμπανα, το ταμπούρο και τα κύμβαλα τις βροντές (). Στο έργο Perpetuum Mobile του ίδιου συνθέτη παίζουν τα τύμπανα ένα σόλο και στη συνέχεια συνοδεύουν την ορχήστρα στο αποκορύφωμα (). Το adagio της Φανταστικής Συμφωνίας του Μπερλιόζ κλείνει με στροβιλισμούς των τυμπάνων () που παρεμβάλλονται στη μελωδία του αγγλικού κόρνου. Στο Bolero του Ραβέλ ακούγεται το θέμα με τύμπανα () και, για σύγκριση, με πιτσικάτο των κοντραμπάσων ().

Από το έργο Finlandia του Σιμπέλιους, ένα σόλο τυμπάνων με συνοδεία της ορχήστρας () και το κλείσιμο με έντονη παρουσία των τυμπάνων (). Επίσης, στην όπερα Turandot του Πουτσίνι στο κλείσιμο του "Signore, ascolta ... non piangere ... piu" ().

Ενδιαφέρουσα χρήση των τυμπάνων κάνει στις συμφωνίες του ο Ντβόρζακ (, , ). Εντυπωσιακή είναι επίσης η χρήση των τυμπάνων από τoν ίδιο συνθέτη στους Σλαβονικούς χορούς (, , ). Ο Σαιν-Σανς στο έργο Danse Macabre ολοκληρώνει τις μουσικές φράσεις με συνοδευτικά κτυπήματα του τυμπάνου (). Η πρώτη συμφωνία του Μάλερ κλείνει με έντονο τον ήχο των τυμπάνων και άλλων κρουστών (), ενώ και στα άλλα έργα του ίδιου συνθέτη γίνεται αξιοπρόσεκτη χρήση των τυμπάνων - εδώ στην πέμπτη συμφωνία ().

Τα τύμπανα κλείνουν τη δραματική σκηνή μιας καρατομήσεως στη Φανταστική Συμφωνία του Μπερλιόζ (). Ανάλογη ατμόσφαιρα έντασης δημιουργεί ο Ρίχ. Στράους με τα τύμπανα στη σκηνή του απαγχονισμού του Till Eulenspiegel (). Στο επόμενο κομμάτι σύγχρονης ελληνικής μουσικής της Ε. Καραΐνδρου υπογραμμίζει το τύμπανο μία επίσης δραματική σκηνή (). Στο κοντσερτίνο για τρομπόνι του Γκάρετ Γουντ δίνει το τύμπανο το ρυθμό του θέματος ().

Στο έργο Ιεροτελεστία της Άνοιξης του Στραβίνσκυ εναλλάσσουν τα τύμπανα σ' ένα μοτίβο με τα χάλκινα και τα ξύλινα πνευστά (). Στο πρώτο μέρος του ίδιου έργου δυνατοί ρυθμοί των τυμπάνων αναγγέλλουν τις Τελετές των αντίπαλων φυλών (), ενώ στο Δοξαστικό για την εκλεκτή παρθένο του δεύτερου μέρους εισέρχονται τα τύμπανα ορμητικά και δημιουργούν μία άγρια ατμόσφαιρα (). Το έργο αυτό του Στραβίνσκυ κλείνει με το Χορό της θυσίας, όπου τα τύμπανα και τα υπόλοιπα κρουστά συμμετέχουν αποφασιστικά - εδώ ένα απόσπασμα ().

Στο έργο Carmina Burana του Ορφ, κατά την επίκληση της θεάς τύχης, O Fortuna, χτυπάνε τα τύμπανα και το γκονγκ (). Στο έργο Antigonae του ίδιου συνθέτη ο τυμπανισμός εισάγει και συνοδεύει τις φωνές (). Το ακόλουθο απόσπασμα είναι από το συμφωνικό έργο Διγενής Ακρίτας του Π. Πετρίδη (). Σ' ένα σημείο της δεύτερης συμφωνίας του Μαν. Καλομοίρη το τύμπανο τονίζει το ισχυρό μέρος του ρυθμού () και, τέλος, το κοντσέρτο για βιολί του Ανδρ. Νεζερίτη κλείνει με συνοδεία ισχυρών τυμπανισμών ().

Έργα για τύμπανο έχουν συνθέσει οι Μπάρτοκ (), Ζολιβέτ, Ράιχ (), Κέιτζ, Μιγιώ, Κραφτ, Χάρισον κ.ά.

(*) Οι ήχοι των τυμπάνων δεν θα γίνουν επαρκώς αντιληπτοί, αν δεν έχετε ηχεία καλής ποιότητας. (Stelios Frangopoulos, Στέλιος Φραγκόπουλος)

(συνεχίζεται)

Concerto Fantasy
for Two Timpanists & Orchestra

Τα κρουστά όργανα

2007-10-06T09:21:00.000+03:00

...

Πρόκειται για ένα μεγάλο αριθμό οργάνων που παράγουν ήχο, είτε ως ιδιόφωνα, είτε ως μεμβρανόφωνα, αλλά και μερικά ως χορδόφωνα. Ο ήχος δημιουργείται σ' αυτά τα όργανα με κτύπημα (χέρια ή επικρουστήρες), τριβή κ.ά. Σημαντική είναι η διαφοροποίηση των κρουστών σε τονικά ή χρωματικά (τύμπανο, σελέστα, ξυλόφωνο κ.ά., περιοχή ήχων χρωματικών κρουστών) και σε άτονα ή άχρωμα (κρόταλα, τρίγωνο, ντέφι κ.ά.)

Oι μπαγκέτες που χρησιμοποιούνται ως πλήκτρα για τα κρουστά όργανα είναι καταρχάς βέργες με ελεύθερο ή επενδυμένο άκρο (περιοχή ήχων χρωματικών κρουστών). Αυτή η επένδυση είναι διαφορετική, ανάλογα με το όργανο και το συγκεκριμένο ηχόχρωμα που επιδιώκεται. Ειδικότερη αναφορά γίνεται στα επιμέρους όργανα.

Τα κρουστά όργανα αποτελούν τις αρχαιότερες διατάξεις που χρησιμοποίησε ο άνθρωπος για την παραγωγή ήχου. Με τη χρήση τους στη μουσική ενισχύεται η δυναμική και τονίζεται ο ρυθμός του μουσικού κομματιού.
(Στέλιος Φραγκόπουλος, Stelios Frangopoulos)

(συνεχίζεται)

Κοντσέρτο για κρουστά του Darius Milhaud

Το σαξόφωνο

2007-09-27T23:39:00.001+03:00

..
Ιστορικά, Τεχνικά Στοιχεία και Ήχοι

Σαξόφωνο είναι ένα μεταλλικό (χάλκινο) όργανο που έχει επιστόμιο με μονό γλωσσίδι, όπως του κλαρινέτου, και επινοήθηκε το 1840 από τον A. Sax. H διάτρηση του σωλήνα είναι έντονα κωνική. Αρχικά κατασκευάστηκε το σαξόφωνο ως μπάσο πνευστό, σε αντιστοιχία με το μπάσο κλαρινέτο. Τα κλειδιά και οι τάπες του σαξοφώνου σχηματίζουν ένα πολύπλοκο μηχανισμό ελέγχου των ήχων του οργάνου.

Σήμερα κατασκευάζονται οκτώ (8) μεγέθη σαξοφώνων, από το σοπρανίνο, μέχρι το υποκοντραμπάσο. Κυριότεροι εκπρόσωποι αυτών των μεγεθών είναι το άλτο (μι ύφεση) και το τενόρο σαξόφωνο (σι). Τα δύο αμέσως υψηλότερα στον ήχο μεγέθη, το σοπρανίνο, , και το σοπράνο, , σαξόφωνο, έχουν ευθύ ηχητικό σωλήνα (εικόνα δεξιά). Ο σωλήνας των υπολοίπων (άλτο, , τενόρο, , βαρύτονο, , μπάσο, κοντραμπάσο και υποκοντραμπάσο) έχει ένα απλό γύρισμα με ανορθωμένη καμπάνα (εικόνα αριστερά).

Το σαξόφωνο έχει ένα χαρακτηριστικό, γεμάτο, σε υψηλούς τόνους διαπεραστικό (, , ) και σε μεσαίους τόνους γλυκό ήχο (). Σε χαμηλούς τόνους ο ήχος του θυμίζει τρίξιμο (, ).

Ήδη από το ξεκίνημά του διαδόθηκε αυτό το όργανο σε στρατιωτικές μπάντες (), ενώ στη συμφωνική ορχήστρα (), στην οποία παίζει με τα ξύλινα πνευστά, δεν υιοθετήθηκε ευρέως, αν και το χρησιμοποίησαν συχνά ως σόλο όργανο αρκετοί ονομαστοί συνθέτες (Μπερλιόζ, Μπιζέ, Ραβέλ, Στραβίνσκυ κ.ά.)

Σημαντική θέση κατέκτησε όμως το σαξόφωνο στη μουσική τζαζ από το 1920 περίπου, υποκαθιστώντας σταδιακά το κλαρινέτο. Αρχικά χρησιμοποιήθηκε και χρησιμοποιείται συχνά ακόμα σολιστικά (, ), όμως από το 1930 περίπου, καθιερώθηκε η τριφωνία ή πενταφωνία των σαξοφώνων, με πιθανό συμπλήρωμα από κλαρινέτο ().

Ανάλογη χρήση του οργάνου αυτού γίνεται στη μουσική για χορό. Στο επόμενο κομμάτι μουσικής από τη Λατινική Αμερική εισάγει η τρομπέτα ένα θέμα, το οποίο ολοκληρώνεται από το σαξόφωνο ().

Μουσική για Σαξόφωνο και Αποσπάσματα

Ο Ντυμποά έχει συνθέσει ένα κοντσέρτο για άλτο σαξόφωνο και ορχήστρα (). Στην πρώτη μελωδία του θέματος του Bolero του Ραβέλ ακούγεται αρχικά το τενόρο σαξόφωνο () και ακολουθεί το σοπράνο () στη δεύτερη μελωδία του θέματος. Ο Βίλα Λόμπος έχει συνθέσει μία φαντασία για σοπράνο σαξόφωνο, 3 κόρνα και ορχήστρα (). Στο έργο Πίνακες από μία 'Εκθεση του Μουσόργκσκυ παρουσιάζει το σαξόφωνο το κυρίως θέμα δύο φορές, με ενδιάμεση παρεμβολή ως γέφυρα του φαγκότου και του όμποε (, ενορχήστρωση Ραβέλ).

Εντυπωσιακή είναι η εκτέλεση έργων του μπαρόκ και της κλασικής εποχής με σαξόφωνα. Για παράδειγμα, ο Μπαχ έγραψε το σπουδαίο έργο του η Τέχνη της φούγκας λίγο καιρό πριν πεθάνει. Τελικά φαίνεται ότι δεν το ολοκλήρωσε και γι' αυτό δεν υπάρχει ένδειξη στις παρτιτούρες, για ποιο όργανο προοριζόταν αυτό το έργο. Όποιο όργανο ή συνδυασμό οργάνων κι αν είχε υπόψη του ο μεγάλος συνθέτης, σίγουρα δεν μπορεί να εννοούσε το σαξόφωνο, το οποίο εφευρέθηκε έναν αιώνα αργότερα (). Η τετραφωνία από σοπράνο, τενόρο, άλτο και βαρύτονο σαξόφωνο δημιουργεί την εντύπωση εκκλησιαστικού οργάνου (, ).

Σολιστικό δείγμα του σαξοφώνου στη μουσική Jazz δίνεται με το έργο Citadel του Τόνι Γουίλιαμς (). Στο παρελθόν είχαν συχνά επιτυχία συγκροτήματα σαξοφώνων - εδώ σε εκτελέσεις με πολυφωνία 6 οργάνων (, ). Στο έργο Ταξίδι στα Κύθηρα της Ελένης Καραΐνδρου παίζει και το σαξόφωνο το βασικό μοτίβο σε ρυθμούς μπλουζ και ροκ (). (Stelios Frangopoulos, Στέλιος Φραγκόπουλος)

(συνεχίζεται)

The World Saxophone Quartet

Sail Along Silv'ry Moon

Η Τούμπα

2007-09-16T13:25:00.000+03:00

...
Ιστορικά και Τεχνικά Στοιχεία

Η τούμπα γίνεται αντιληπτή ως το πιο βαθύφωνο χάλκινο πνευστό όργανο, αν και το μπάσο τρομπόνι μπορεί να δημιουργήσει ακόμα χαμηλότερους τόνους. Είναι όργανο ογκώδες και δύσκολο στο κράτημα, έχει τύλιγμα ευθύ, κυρίως κωνική διάτρηση και μεγάλο άνοιγμα υψωμένης καμπάνας. Η τούμπα στη σημερινή μορφή της ξεκίνησε περί το 1835 ως όργανο για στρατιωτικές μπάντες. Αργότερα χρησιμοποιήθηκε και στην ορχήστρα, όπου εκτόπισε τα μπάσα κόρνα και άλλα βαθύφωνα όργανα της εποχής.

Υπάρχουν διαφορετικές προτιμήσεις σε κατασκευαστικές λεπτομέρειες του οργάνου, στη Γαλλία και Αγγλία αφενός, στις οποίες το όργανο έχει στενότερη διάτρηση και στη Γερμανία και Ανατολική Ευρώπη αφετέρου, όπου οι τούμπες παράγουν ήχο που θυμίζει ελαφρά το εκκλησιαστικό όργανο.

H oνομαζόμενη «τούμπα Βάγκνερ» είναι κόρνο με τενόρο και μπάσο εκπρόσωπο και κατασκευάστηκε με παραγγελία του Βάγκνερ για το έργο Ring des Nibelungen. Όμοιο με την τούμπα στην εμφάνιση είναι το ευφώνιο, το οποίο όμως μουσικολογικά συγγενεύει με το άλτο κόρνο. Το σουζάφωνο είναι μία μορφή τούμπας, σχεδιασμένη με επιβλητικά υπερυψωμένη καμπάνα για στρατιωτικές μπάντες από τον αρχιμουσικό J.Ph. Sousa περί το 1898.

Κλίμακες, Ήχοι και Μουσική για την τούμπα (*)

Η τούμπα παράγει πολύ χαμηλούς ήχους και ο ρόλος της στη συμφωνική ορχήστρα είναι να υποστηρίζει το μπάσο (, ). Είναι προφανές ότι το όργανο αυτό μένει συνήθως με τον ήχο του στο παρασκήνιο και υπάρχουν λίγα έργα, στα οποία δεσπόζει. Στη Συμφωνία για Ορχήστρα του Μπάρτοκ «ξεφεύγει» ο ήχος της τούμπας από την υπόλοιπη ορχήστρα ().

Στην εισαγωγή του έργου Οι αρχιτραγουδιστές της Νυρεμβέργης του Βάγκνερ (), η τούμπα κρατάει το μπάσο ως εξής (). Στο ακόλουθο σύγχρονο χορευτικό κομμάτι ακούγεται σαφώς η τούμπα που κρατάει το ρυθμό (). Συχνά παίζει η τούμπα το μπάσο στην Jazz και σε βαλκανικά συγκροτήματα χάλκινων πνευστών, εδώ σε τσιγγάνικη μουσική ().

Στο έργο Εικόνες από μία έκθεση του Μουσόργκσκυ περιγράφεται το κάρο που σέρνεται, με τον ήχο της τούμπας (, ενορχήστρωση Ραβέλ). Κοντσέρτα για τούμπα έχουν συνθέσει οι Βον Γουίλιαμς (, ) και Γουίλιαμς, ο Περικέτι μία σερενάτα για σόλο τούμπα και ο Νιχάους ένα κουαρτέτο με τούμπα (), ενώ οι Ρίμσκυ-Κορσάκοφ (Tο βούισμα της μέλισας, ), Πεντερέτσκι, Μπότσα, Χίντεμιτ () κ.ά. είναι οι δημιουργοί άλλων μικρότερων έργων. Παγκόσμιας φήμης έγινε ο Έλληνας τουμπίστας Γιάννης Ζουγανέλης, για τον οποίο έχουν γράψει έργα διάφοροι συνθέτες ().

Το σουζάφωνο παίζει σχεδόν αποκλειστικά συνοδευτικό μπάσο σε στρατιωτικά εμβατήρια () και σπάνια στην Jazz, δεν χρησιμοποιείται όμως στην ορχήστρα.

(*) Οι ήχοι της τούμπας δεν θα γίνουν επαρκώς αντιληπτοί, αν δεν έχετε ηχεία καλής ποιότητας ή ακουστικά.
(Στέλιος Φραγκόπουλος, Stelios Frangopoulos)

(συνεχίζεται)

Oystein Baadsvik plays Carnival of Venice

Το τρομπόνι

2007-08-28T22:09:00.001+03:00

...
Ιστορικά και Τεχνικά στοιχεία

Πρόκειται για όργανο με κυρίως κυλινδρική διάτρηση, επιστόμιο σε μορφή ρηχού δοχείου και ένα τμήμα, το οποίο γλιστράει με ώθηση του οργανοπαίκτη στην κατεύθυνση κρατήματος. Με την κίνηση αυτή μεγαλώνει ή μικραίνει το μήκος του σωλήνα χωρίς ασυνέχειες και πετυχαίνεται ο χαρακτηριστικός ήχος glissando του τρομπονιού (). Το όργανο αυτό είναι λοιπόν το μοναδικό πνευστό που παράγει όλους τους τόνους της ηχητικής περιοχής του. Από την τεχνική περιγραφή προκύπτει ότι το τρομπόνι είναι μία ιδιόμορφη παραλλαγή της τρομπέτας.

Το τρομπόνι δημιουργήθηκε πιθανόν περί το 1450 στην περιοχή της Βουργουνδίας από μία τρομπέτα με μεταβαλλόμενο μήκος σωλήνα. Το 16ο αιώνα κατασκευάζονταν τρομπόνια σε 5 διαφορετικές ηχητικές περιοχές, από την υψηλή μέχρι κοντραμπάσο. Από το τέλος του 18ου αιώνα καθιερώθηκε στην ορχήστρα το τρίο των τρομπονιών: ένα άλτο, ένα τενόρο και ένα μπάσο τρομπόνι. Στη σύγχρονη εποχή, συνηθέστερη συγκρότηση είναι δύο τενόρο (primo) και ένα μπάσο τρομπόνι, όπου μερικές φορές και το μπάσο είναι ένα τενόρο τρομπόνι με μία βαλβίδα τετάρτης και μεγαλύτερη καμπάνα. Αν και από το 15ο μέχρι το 18ο αιώνα συνόδευε το τρομπόνι συχνά τραγουδιστές colla parte (=προσεκτικά και ευέλικτα), αργότερα προέβλεπαν οι συνθέτες τη συμμετοχή του οργάνου μόνο μαζί με τη συνολική ορχήστρα (tutti) και για δραματικές υπογραμμίσεις.

Το τρομπόνι είναι ίσως το μοναδικό όργανο που υπέστη από την πρώτη εμφάνισή του ελάχιστες τροποποιήσεις, κυρίως στη διάτρηση και στην καμπάνα. Σε μερικές χώρες χρησιμοποιούνται τρομπόνια με βαλβίδες, κυρίως όμως σε στρατιωτικές μπάντες. Άλλοι τύποι τρομπονιού που χρησιμοποιούνται σπάνια στην ορχήστρα, είναι το πίκολο και το κοντραμπάσο τρομπόνι. Ως μπάσο τρομπόνι χρησιμοποίησε ο Βέρντι σε μερικές όπερες ένα όργανο που ονομάζεται στα ιταλικά cimbasso. Μουσικολογικά είναι όμως αυτό το όργανο ένα μπάσο κόρνο.

Κλίμακες και Ήχοι (*)

Το τρομπόνι έχει μία σημαντική έκταση ήχων (), η οποία βέβαια μόνο κατά ένα μέρος είναι δυνατόν να αξιοποιηθεί στη συμφωνική μουσική (, ). Στο τρομπόνι μπορεί να χρησιμοποιηθεί σουρντίνα, όπως και στα υπόλοιπα χάλκινα πνευστά, η οποία αλλοιώνει το ύψος και συχνά το ηχόχρωμα του οργάνου ().

Στο τέταρτο μέρος του Requiem του Μότσαρτ, tuba mirum, συνοδεύει το σόλο τρομπόνι τον τραγουδιστή (). Το σημείο αυτό του έργου, κατά τη δημιουργία του οποίου πέθανε ο μεγάλος συνθέτης, αποτελεί αντικείμενο μελετών, σε ποιο βαθμό ο μαθητής του Μότσαρτ και ολοκληρωτής του Requiem, Ζυσμάγερ, ακολούθησε πιστά τις εντολές του δασκάλου του ή έδρασε αυτόβουλα.

Ο ήχος του τρίο των τρομπονιών δίνει στη συμφωνική ορχήστρα ένα θριαμβευτικό και μεγαλοπρεπή τόνο - εδώ στο allegro energico της 9ης συμφωνίας του Μπετόβεν συνοδεύουν τρομπόνια τη χορωδία () και στη Mazurka από μουσική για μπαλέτο του Ντελίμπ (). Στην εισαγωγή της όπερας του Ροσίνι, Γουλιέλμος Τέλλος, συμμετέχουν τα τρομπόνια στη δημιουργία της ατμόσφαιρας καταιγίδας (). Ο ήχος αυτού του οργάνου δεν θα μπορούσε να λείψει και από τα μυθολογικά θέματα του Βάγκνερ (Τανχόυζερ , Λόενγκριν ). Στο έργο Βαλκυρίa του ίδιου συνθέτη παίζει το τρομπόνι ως εξής: (). 'Ολα μαζί τα τρομπόνια δίνουν με την ορχήστρα στο έργο το γνωστό θριαμβευτικό ύφος (). Στην πρώτη συμφωνία του Τσαϊκόφσκυ ακούγεται ένα σόλο του τρομπονιού ().

Στο Αυτοκρατορικό βαλς του Γιόχαν Στράους παίζουν τρομπόνια και τρομπέτες με στρατιωτικό ύφος (). Στο Μεγάλο Ρωσικό Πάσχα του Ρίμσκυ-Κορσάκοφ παίζει το τρομπόνι σε διάφορα σημεία του έργου το κύριο θέμα (, ). Το τρομπόνι παίζει με σύντομα glissandi τη δεύτερη μελωδία του θέματος στο Bolero του Ραβέλ (), ενώ στο Χορό των Σπαθιών του Χατσατουριάν κλείνουν τα glissandi τις μουσικές φράσεις στους ταχείς ρυθμούς του χορού (, ). Ο Ντεφαί χρησιμοποιεί το τρομπόνι επίσης σε μουσική για χορευτικό θέμα ().

Ακόμα ακούμε τρομπόνια, μεταξύ άλλων, στη 2η Ουγγρική Ραψωδία του Λιστ (, ) στο έργο Espana του Σαμπριέ (), στο Πουλί της φωτιάς του Στραβίνσκυ () και στην κατάληξη της πρώτης συμφωνίας του Μάλερ (). Στο έργο Οι πλανήτες - Ουρανός του Χολστ () κυριαρχούν τα τρομπόνια με τον ήχο τους.

Στη μουσική Jazz το τρομπόνι κράταγε αρχικά το μπάσο. Αργότερα ανατέθηκαν σ' αυτό το όργανο μελωδίες παράλληλα με το κλαρινέτο και την τρομπέτα, αλλά και δεξιοτεχνικά σόλο (). Σε μερικές ορχήστρες της Jazz (big band) υπάρχει ομάδα τρομπονιών.

Μουσική για τρομπόνι

Κοντσέρτα για τρομπόνι έχουν συνθέσει οι Βάγκενζάιλ (), 'Αλμπρεχτσμπέργκερ (), Λέοπολντ Μότσαρτ (), Μίχαελ Χάυντν (), Ράιχα, Ρίμσκυ-Κορσάκοφ (, ). O Μπετόβεν (, ), Σαιν-Σανς μία καβατίνα, ο Χίντεμιτ μία σονάτα (), οι έχει συνθέσει 3 equal για 4 τρομπόνια (Τομάζι και Ρότα από ένα κοντσέρτο, ο Γκάρετ Γούντ ένα κοντσερτίνο () κλπ.

(*) Οι ήχοι του τρομπονιού δεν θα γίνουν επαρκώς αντιληπτοί, αν δεν έχετε ηχεία καλής ποιότητας ή ακουστικά.

(Στέλιος Φραγκόπουλος, Stelios Frangopoulos)(συνεχίζεται)

Nils Landgren plays Jazz Trombone

Το κόρνο

2007-08-01T12:17:00.000+03:00

...

Ιστορικά και τεχνικά Στοιχεία

Το (γαλλικό) κόρνο είναι ένα κυκλικά "τυλιγμένο" χάλκινο πνευστό με κυρίως κωνική διάτρηση του σωλήνα, μικρό λόγο διαμέτρου προς μήκος (mensur), μία διευρυμένη καμπάνα και τρεις βαλβίδες. Χρησιμοποιείται επιστόμιο χωνιού.

Κόρνα με κυκλικό "τύλιγμα" του σωλήνα παρουσιάζονται ήδη σε απεικονίσεις του 14ου αιώνα. Πιθανόν όμως αυτά τα όργανα να ήταν κατάλληλα μόνο για μετάδοση ηχητικών μηνυμάτων. Περί τα μέσα του 17ου αιώνα παρουσιάστηκε στη Γαλλία το κυνηγετικό κόρνο (κέρας, cor de chasse) με μικρό λόγο διαμέτρου προς μήκος, διεύρυνση της καμπάνας και επέκταση του σωλήνα μέχρι τα 4,5 m. Αυτά τα όργανα χρησιμοποιήθηκαν όμως κυρίως για να περιγράψουν σκηνές κυνηγιού στην όπερα και σε άλλα έργα. Με την εισαγωγή από τον F.A. Sporck περί το 1680 κόρνων από τη Γαλλία στην τότε αυστριακή Βοημία, ιδρύθηκε η περίφημη βοημική σχολή κορνιστών.

Το πέρασμα από το μεγάλο κυνηγετικό κόρνο απλού τυλίγματος στο μικρό κόρνο πολλαπλών τυλιγμάτων έγινε περί το 1700 με αποτέλεσμα να βελτιωθεί σημαντικά ο ήχος και τα νέα όργανα να γίνουν ιδιαίτερα δημοφιλή.

Περί το 1710 καταγράφεται για πρώτη φορά ο όρος "κόρνο" (horn) ως όργανο σε μουσική σύνθεση και παρουσιάζονται κορνίστες ως σολίστες σε μουσικές εκδηλώσεις. Από τα μέσα του 18ου αιώνα ανήκουν τα κόρνα σταθερά στην ορχήστρα και ήδη στην κλασική περίοδο χρησιμοποιούνται συχνά κατά ομάδες. Οι συνθέτες (π.χ. Μότσαρτ) χρησιμοποιούν συνήθως συνδυασμούς κόρνων με διαφορετικό φυσικό τόνο, πράγμα που διατηρήθηκε και στη ρομαντική περίοδο, παρότι τα κόρνα είχαν ήδη βαλβίδες.

Το κόρνο ήταν το πρώτο όργανο, στο οποίο τοποθετήθηκαν το 1815 βαλβίδες. Μία μορφή κόρνου είναι η λεγόμενη "τούμπα Βάγκνερ" με τενόρο και μπάσο εκπρόσωπο και κατασκευάστηκε με παραγγελία του Βάγκνερ για το έργο Ring des Nibelungen.

O Βέρντι χρησιμοποίησε σε μερικές όπερες ως μπάσο τρομπόνι, ένα όργανο που ονομάζεται στα ιταλικά cimbasso και είναι μουσικολογικά μπάσο κόρνο. Ένα επίσης μουσικολογικά συγγενές όργανο με το άλτο κόρνο είναι το ευφώνιο, το οποίο εξωτερικά μοιάζει με την τούμπα. Το όργανο αυτό αντικαθιστά μερικές φορές το μπάσο σαξόφωνο για να αποδώσει κάποια μέρη των συνθέσεων που έχουν πιο γρήγορο ρυθμό.

Κλίμακες και Ήχοι

Ο ήχος του κόρνου καλύπτει 4 οκτάβες από τις οποίες περίπου 3½ () ανήκουν στην περιοχή άριστης αποδόσεως. Το όργανο αυτό έχει ήχο υπόκωφο, μαλακό () και στις υψηλές περιοχές φωτεινό (). Το στακάτο του κόρνου θυμίζει την προέλευσή του () από τις κυνηγετικές δραστηριότητες. Το όργανο αυτό άρχισε να χρησιμοποιείται, όπως προαναφέρθηκε, περί το 1700 στην ορχήστρα και σύντομα αναδείχθηκε σε κύριο εκπρόσωπο των χάλκινων πνευστών. Στην κλασική περίοδο έδινε ο συνδυασμός των κόρνων με τα ξύλινα πνευστά ή τα έγχορδα, στήριγμα και γέμισμα στον ήχο, συχνά με τη χρήση του "πεντάλ κόρνου". Μερικές φορές ανελάμβαναν τα κόρνα το ρόλο του μελωδικού οργάνου.

Μέχρι να επινοηθούν οι βαλβίδες, ο τόνος του κόρνου άλλαζε, αφενός με τις μεταβολές στην πίεση των χειλιών στο επιστόμιο και αφετέρου με την εισαγωγή του χεριού (μπουνιάς) στην καμπάνα του οργάνου για έλεγχο του ρεύματος αέρα (). Με την εισαγωγή των βαλβίδων βελτιώθηκε βέβαια σημαντικά η απόδοση του οργάνου, αλλά διατηρήθηκε η δυνατότητα επηρεασμού των ήχων με την τεχνική του χεριού.

Ο Μπετόβεν χρησιμοποιούσε αρχικά τα κόρνα με τον παραδοσιακό τρόπο των Χάυντν και Μότσαρτ (3η και 6η συμφωνία), αργότερα τους έδωσε σολιστικό ρόλο (9η συμφωνία, ). Στην εισαγωγή της όπερας Freischuetz χρησιμοποιεί ο Βέμπερ ένα κουαρτέτο κόρνων (). Στο τρίτο μέρος της 4ης συμφωνία του Μέντελσον (Ιταλική) παίζουν κόρνα και φαγκότα ένα κομμάτι που αντιστοιχεί με το τρίο της κλασικής συμφωνίας (). Επίσης, στο Νυκτερινό του έργου Όνειρο θερινής νύκτας του ίδιου συνθέτη συνοδεύει το κόρνο μία σκηνή στο δάσος ().

Στην εισαγωγή της όπερας του Ροσίνι, Σεμίραμις, παίζουν τα τέσσερα κόρνα ένα κοράλ (), ενώ στην εισαγωγή της όπερας Κουρέας της Σεβίλλης του ίδιου συνθέτη παίζει το κόρνο παραλλαγές του δεύτερου θέματος της πολύ ζωηρής μελωδίας (, ).

Στην εισαγωγή του έργου Στον ωραίο γαλάζιο Δούναβη του Γιόχαν Στράους παίζουν τα κόρνα αργά το θέμα (). Στο δεύτερο μέρος της 5ης συμφωνίας του Τσαϊκόφσκυ παίζουν τα κόρνα μία μελωδία (). Στην εισαγωγή του έργου Copellia του Ντελίμπ οδηγεί το ίδιο όργανο τη μελωδία (). Στο Bolero του Ραβέλ παίζει το κόρνο το ρυθμικό οστινάτο (επαναλαμβανόμενο μοτίβο), εισάγοντας το πρώτο τμήμα του θέματος ().

Στο έργο του Ρίχ. Στράους για το θρύλο του Till Eulenspiegel ξεκινάει η περιγραφή με μία μελωδία του κόρνου - αρχικά μόνο του το κόρνο: (). Το ίδιο κομμάτι με όλη τη συνοδεία, η οποία δεν επηρεάζει τον ήχο του κόρνου: (). Τέλος, το όργανο αυτό ακούγεται και κατά την έναρξη του Συμφωνικού κοντσέρτου για πιάνο και ορχήστρα του Μ. Καλομοίρη ().

Μουσική για Κόρνο

O Τέλεμαν έχει συνθέσει, μεταξύ άλλων, ένα κοντσέρτο για 2 κόρνα και έγχορδα (, ), ο Μότσαρτ έγραψε 4 κοντσέρτα () και πολλά duos (, ) για το φίλο του κορνίστα I.J. Leutgeb. Ο μεγάλος αυτός συνθέτης έχει συνθέσει επίσης ένα Ρόντο για κόρνο και ορχήστρα, KV 371 (). O Γκ.Φ.Φουξ από τη σχολή του Μάνχαϊμ έχει γράψει ένα κοντσέρτο για κλαρινέτο και κόρνο (). Από την ίδια σχολή ο φον Βίντερ έχει συνθέσει μία sinfonia concertante για βιολί, κλαρινέτο, κόρνο, φαγκότο και ορχήστρα (, ). Στο σεστέτο σε μι ύφεση του Μπετόβεν παίζουν 2 κόρνα με το κουαρτέτο εγχόρδων (, ).

Λόγω του ιδιαίτερα εκφραστικού και εύκολα προσαρμοζόμενου ήχου αυτού του οργάνου, ο οποίος μπορεί να χαμηλώσει μέχρι πιανίσιμο και να "χαθεί" στον ήχο άλλων οργάνων, έγινε το κόρνο, μαζί με το κλαρινέτο, το σημαντικότερο όργανο της ρομαντικής περιόδου, στη συμφωνική μουσική και στην όπερα, με έργα των Βέμπερ (, ), Σούμαν (), Βάγκνερ (, ), Μπραμς, Σκριάμπιν, Ρίχ. Στράους (κοντσέρτο, , αντάντε για κόρνο και πιάνο, ) κ.ά. Σημειώνουμε εδώ ότι ο πατέρας του Ρίχ. Στράους, Φραντς Γιόζεφ, ήταν επιφανής κορνίστας στη συμφωνική ορχήστρα του Μονάχου, επίσης γνωστός για την αντιπάθειά του προς τον Βάγκνερ και τα έργα του.

Στη μουσική δωματίου συμμετέχει συχνά το κόρνο σε κουαρτέτα και κουιντέτα, ως μοναδικό χάλκινο, σε συνδυασμό με ξύλινα πνευστά. Στο 19ο αιώνα παρουσιάστηκαν επίσης πολλά έργα για κόρνο και πιάνο, π.χ. Μπετόβεν () κ.ά. Πέρα απ' αυτά, το κόρνο χρησιμοποιήθηκε συχνά ως συνοδεία σε τραγούδια (Lieder) μαζί με το πιάνο (Σούμπερτ, Λάχνερ κ.ά.) Στον 20ο αιώνα παρουσιάστηκαν επίσης σημαντικά έργα για κόρνο από τους Χίντεμιτ, Μπρίτεν, Poulenc, Ν. Σκαλκώτα κ.ά.

Για το ευφώνιο () που είναι συγγενές με το άλτο κόρνο, υπάρχουν κοντσέρτα και άλλα έργα των Χόροβιτς, Σπαρκ κ.ά.(Στέλιος Φραγκόπουλος, Stelios Frangopoulos)

(συνεχίζεται)

Horns of the Berlin & Vienna Philharmonics

Η τρομπέτα II

2007-07-07T15:08:00.000+03:00

...
Μουσική για Τρομπέτα

Στο μπαρόκ παρουσιάστηκε σημαντικός αριθμός έργων για τρομπέτα, μεταξύ άλλων: Σονάτες των Πέρσελ (, ), Βιβιάνι (), Τορέλι () και φον Μπίμπερ (), κανόνας του Παχέλμπελ για όργανο και έγχορδα (), κοντσέρτο για όμποε και τρομπέτα του Αλμπινόνι (), κοντσέρτο για τρομπέτα του Τέλεμαν (,) και του Βάλτερ (), χορικό πρελούδιο του Μπαχ () και του Κρεμπς (), κοντσέρτο για τρομπέτα του Χαίντελ (, ), τοκάτα () και σονάτα () του Μαρτίνι κ.ά.

Στην εποχή μετά το μπαρόκ παρουσιάστηκαν κοντσέρτα για τρομπέτα από τους Γιόχαν Κρίστιαν Μπαχ (, ), Λέοπολντ Μότσαρτ (), Γιόζεφ Χάυντν () και τον αδελφό του Μίχαελ (), τον Χέρτελ και τον Χούμελ. Στον 20ο αιώνα χρησιμοποιήθηκε η τρομπέτα συχνά σολιστικά, όπως σε έργα των Χίντεμιτ (), Ζολιβέτ, Ριμ, Πουλένκ, Σοστακόβιτς κ.ά.

Από ελληνικής πλευράς έχουμε έργα των Ν. Σκαλκώτα, Θ. Αντωνίου (), Ν. Ξανθούλη () κ.ά.

Μουσικά Αποσπάσματα

J.B. Loeillet: Σονάτα για τρομπέτα και όργανο, απόσπ. α' () και δ' μέρους ().

J.S. Bach: Κοντσέρτο Brandenburg No.2, BWV 1047, απόσπ. γ' μέρους ().

G.F. Haendel: Κοντσέρτο για τρομπέτα, απόσπ. α' μέρους (), σουίτα για τρομπέτα, εμβατήριο ().

G. Telemann: Κοντσέρτο για τρομπέτα, απόσπ. α' μέρους ().

J. Haydn: Κοντσέρτο για τρομπέτα και ορχήστρα, απόσπ. α' () και β' μέρους ().
W.A. Mozart: Ντιβερτιμέντο με φλάουτο, 5 τρομπέτες και τύμπανο, KV 188, ().
D. Shostakovitch: Τρομπέτα στο κοντσέρτο για πιάνο Νο. 1, απόσπ. φινάλε (, ).

(Στέλιος Φραγκόπουλος, Stelios Frangopoulos)

(συνεχίζεται)

Jon Faddis - Jazz Trumpet

(Stelios Frangopoulos, Στέλιος Φραγκόπουλος)

Η τρομπέτα I

2007-07-07T15:03:00.000+03:00

...
Ιστορικά και Τεχνικά στοιχεία

Τρομπέτες ονομάζονται, γενικά, τα χάλκινα πνευστά που έχουν κυρίως κυλινδρικό σωλήνα, σε αντίθεση με τον κυρίως κωνικό σωλήνα των κόρνων. Ειδικότερα ονομάζουμε τρομπέτα το σοπράνο χάλκινο πνευστό που φαίνεται στην αριστερή εικόνα, το οποίο διαθέτει κυλινδρικό - κωνικό σωλήνα, σχετικά μικρή καμπάνα και τρεις βαλβίδες.

Πρόγονοι της τρομπέτας χρησιμοποιούνταν ήδη στην αρχαιότητα, χωρίς να είναι σαφής ο διαχωρισμός τους από τα κόρνα. Τα υλικά κατασκευής ήταν στην αρχή φυσικά προϊόντα (κέρατα, κόκαλα, καλάμια), αργότερα μεταλλικοί σωλήνες. Περί το 1400 μ.Χ. έγινε τεχνικά δυνατό το "τύλιγμα" σωλήνων, με αποτέλεσμα να κατασκευαστούν εύχρηστες τρομπέτες με μεγάλο μήκος ηχητικού σωλήνα. Έτσι, κατασκευάστηκαν τρομπέτες με τα πιο απίθανα σχήματα, τελικά επεκράτησε όμως εκείνη με μορφή S και στη συνέχεια, με σταδιακές τεχνολογικές βελτιώσεις, η μορφή με τύλιγμα του σωλήνα που γνωρίζουμε και σήμερα. Μέχρι την εφεύρεση των πιστονιών (1815) δεν άλλαξε καθόλου αυτή η τυλιγμένη μορφή.

Έχουν διασωθεί περιγραφές για την εποχή του μεσαίωνα, από τις οποίες προκύπτει ότι περιφερόμενοι μουσικοί έπαιζαν τρομπέτες. Από το 14ο αιώνα εγκαθίστανται τρομπετίστες στις αυλές ευγενών. Το 1548 καθιερώθηκε στις γερμανόφωνες χώρες από τον αυτοκράτορα Κάρολο V το "προνόμιο της τρομπέτας", σαν σύμβολο κύρους και εξουσίας για ευγενείς και κληρικούς. 'Οργανο της ορχήστρας γίνεται η τρομπέτα ήδη την εποχή του μπαρόκ.

Σε όπερες, ορατόρια και καντάτες της εποχής (Μπαχ) χρησιμοποιείται η τρομπέτα ως όργανο για σόλο. Διαδεδομένα ήταν και τα σύνολα με τρομπέτες, με 5-7 τρομπέτες σε διάφορα ύψη. Την ίδια εποχή παρουσιάστηκαν και κοντσέρτα για τρομπέτα (Τέλεμαν, Μόλτερ).

Από τις αρχές της κλασικής περιόδου χρησιμοποιούνταν στην ορχήστρα 2 τρομπέτες, αλλά διατηρήθηκε η παράδοση του συνδυασμού τους με το τύμπανο, π.χ. ο Μότσαρτ μετέτρεπε σερενάτες σε συμφωνίες, προσθέτοντας στην ορχήστρα τρομπέτες και τύμπανα. Οι τρομπέτες έπαιζαν συνήθως με τη συνολική ορχήστρα και διέκοπταν στα αργά μέρη, π.χ. στις συμφωνίες 2 (1802) και 6 (1808) του Μπετόβεν, στις συμφωνίες 1 (1841) και 4 (1851) του Σούμαν κ.ά. Στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα χρησιμοποιείτο συχνά μεγαλύτερος αριθμός τρομπετών στην ορχήστρα: Ο Βάγκνερ στο Δακτυλίδι του Niebelung, ο Μπρούκνερ μετά την τρίτη συμφωνία και ο Ρίχ. Στράους χρησιμοποιούν από 3, o Μάλερ χρησιμοποιεί από 3 μέχρι 6 κλπ. Επιπλέον χρησιμοποιείτο μία μπάσα τρομπέτα.

Κλίμακες και Ήχοι

Η τρομπέτα διαθέτει επιστόμιο σε μορφή ρηχού δοχείου και έχει ήχο αιχμηρό και λαμπερό, με υψηλές αρμονικές (). Το όργανο κρατείται σε ελαφρά κλίση με το αριστερό χέρι, ενώ το δεξί χειρίζεται τα πιστόνια (). Στην ορχήστρα χρησιμοποιείται κυρίως η τρομπέτα σε σι ύφεση, της οποίας τους υψηλούς τόνους μόνο βιρτουόζοι μπορούν να αποδώσουν (). Το στακάτο της τρομπέτας ακούγεται καθαρό, διαπεραστικό και μεγαλοπρεπές (), γι' αυτό η τρομπέτα χρησιμοποιήθηκε ευρύτατα στο στρατό, στις μπάντες και ως όργανο μεταδόσεως μηνυμάτων (σάλπιγγα,).

Στην ορχήστρα χρησιμοποιείται το όργανο αυτό συχνά με σουρντίνα. Με απλή σουρντίνα στην τρομπέτα, ακούγεται η προηγούμενη λαμπερή μελωδία απόμακρη αλλά ακόμα με οξύ ήχο (). Με κοίλη σουρντίνα ο ήχος της τρομπέτας προσεγγίζει αυτόν του κόρνου (). Με άλλο τύπο σουρντίνας διατηρείται η αιχμηρότητα του ήχου ().

Στην εποχή του μπαρόκ δέσποζε η τρομπέτα σε κοντσέρτα και άλλα έργα στις αυλές ευγενών και κληρικών (). Στα αποσπάσματα από έργο του Χαίντελ που ακολουθούν παίζει η τρομπέτα την εισαγωγή () και συνοδεύει τη χορωδία (). Στο Te Deum του Μ.Α.Σαρπεντιέ παίζουν οι τρομπέτες ένα γνωστό μοτίβο (). Στο Credo της Λειτουργίας των τυμπάνων του Haydn (Missa in tempore belli = Λειτουργία σε εποχή πολέμου) συνοδεύουν τη χορωδία τα «πολεμικά όργανα» τρομπέτα και τύμπανο (, ).

Στο presto της 9ης συμφωνίας του Μπετόβεν εκτελούν οι τρομπέτες πανηγυρικά το χαρακτηριστικό θέμα αυτού του έργου () και λίγο μετά αναγγέλουν με υπόκρουση τυμπάνων το ρετσιτατίβο (). Στο Γαμήλιο Εμβατήριο (4ο μέρος) του 'Ονειρου θερινής νύκτας του Μέντελσον ακούγεται μία ρυθμική φανφάρα με τρομπέτες που εισάγει στο θέμα () και παρακολουθεί τις παραλλαγές του. Στο πρελούδιο της όπερας Parsifal του Βάγκνερ αποδίδει η τρομπέτα το θέμα του έργου ().

Στην εισαγωγή για το έργο Ρωμαίος & Ιουλιέτα του Τσαϊκόφσκυ καλύπτει ο ήχος της τρομπέτας την υπόκρουση των τυμπάνων και ολόκληρη την υπόλοιπη ορχήστρα (), ενώ στο Κοντσέρτο για Ορχήστρα του Μπάρτοκ οι τρομπέτες παίζουν με σουρντίνα (). Στο έργο Με βροντές & αστραπές του Γιόχαν Στράους παίζουν οι τρομπέτες κατιούσες κλίμακες με παρεμβολές των κρουστών που μιμούνται τις βροντές (). Στην εισαγωγή της όπερας του Ροσίνι, Γουλιέλμος Τέλλος, εισάγει ο ήχος της τρομπέτας στο θέμα του καλπασμού ().

Για τις ανάγκες της όπερας Aida παράγγειλε ο Βέρντι (1871) ειδικές τρομπέτες, οι οποίες έχουν μόνο ένα μικρό τύλιγμα. Κατά τα λοιπά είναι κανονικές σοπράνο τρομπέτες, οι οποίες εντυπωσιάζουν όμως με το ανεπτυγμένο μήκος τους (περίπου 1,5 m), παρ' ότι είναι ίδιες ή και μικρότερες από τις συνήθεις τυλιγμένες τρομπέτες (). Στο Μεγάλο Ρωσικό Πάσχα του Ρίμσκυ-Κορσάκοφ χρησιμοποιείται ο ήχος της τρομπέτας σε μερικά σημεία ως γέφυρα για το πέρασμα από ένα θέμα στο επόμενο (). Στη σουίτα Tsar Saltan του ίδιου συνθέτη εισάγονται τα μέρη με αναγγελία τρομπέτας, τα δύο πρώτα και με τυμπανισμούς ().

Στο Bolero του Ραβέλ η τρομπέτα παίζει με τα έγχορδα, τα ξύλινα πνευστά και τα τύμπανα το πρώτο τμήμα του θέματος (). Τέλος, η τρομπέτα παίζει σόλο στην εισαγωγή της 5ης συμφωνίας του Μάλερ (). Ο μεγάλος αυτός συνθέτης και μαέστρος ανέφερε με συγκίνηση ότι οι πρώτες μουσικές εντυπώσεις στη ζωή του ήταν τα παραγγέλματα της τρομπέτας σε γειτονικό με το σπίτι του στρατόπεδο.

Μία μορφή τρομπέτας με μεγαλύτερο κωνικό τμήμα ηχητικού σωλήνα είναι η κορνέτα. Στη συμφωνική μουσική χρησιμοποιήθηκε αυτό το όργανο κυρίως στη Γαλλία και Ιταλία. Στο δεύτερο μέρος της Λίμνης των Κύκνων του Τσαϊκόφσκυ παίζει η κορνέτα τη μελωδία του βαλς (). Στη μουσική τζαζ χρησιμοποιείτο η κορνέτα παλαιότερα (). Από το 1925 και ύστερα, κυρίως με την εμφάνιση και τη δεσπόζουσα παρουσία του Λ. Άρμστρονγκ, επικράτησε και στην τζαζ η τρομπέτα με βαλβίδες (με τρομπόνι , με κρουστά , με πιάνο και κλαρινέτο ).

Στο επόμενο κομμάτι μουσικής από τη Λατινική Αμερική παίζει η τρομπέτα ένα θέμα, το οποίο ολοκληρώνεται από το σαξόφωνο (). Δίνονται ακόμα μερικές δημοφιλείς μελωδίες εκτελεσμένες με τρομπέτα (, ).

(Στέλιος Φραγκόπουλος, Stelios Frangopoulos)(συνεχίζεται)

J. Haydn: Κοντσέρτο για τρομπέτα, μέρος α'

Τα χάλκινα πνευστά

2007-07-01T15:20:00.000+03:00

...

Όλα τα χάλκινα πνευστά είναι σωλήνες, στων οποίων το ένα άκρο υπάρχει κατάλληλο επιστόμιο και στο άλλο ένα χωνί ή καμπάνα. Ο σωλήνας καθενός από αυτά τα όργανα διαφέρει στη διάμετρο, το μήκος και στη μορφή. Ο ήχος παράγεται στα χάλκινα πνευστά με μεταβολές στην πίεση των χειλιών του οργανοπαίκτη στο επιστόμιο. Το ηχόχρωμα κάθε οργάνου εξαρτάται κυρίως από το χρησιμοποιoύμενο επιστόμιο:

Το ρηχό δοχείο με στενή διάτρηση για τρομπέτες και τρομπόνια, δημιουργεί λαμπερό ήχο με υψηλές αρμονικές.

Με αυξανόμενο βάθος του δοχείου μαλακώνει ο ήχος.

Το επιστόμιο σε σχήμα χωνιού δημιουργεί ιδιαίτερα μαλακό και σκοτεινό ήχο.

Πέρα από αυτά, το ηχόχρωμα κάθε οργάνου εξαρτάται από το λόγο της διαμέτρου του σωλήνα προς το μήκος του (mensur), το είδος της διάτρησης (κωνική ή κυλινδρική) και από τη μορφή της καμπάνας.

Το ύψος των ήχων των χάλκινων οργάνων εξαρτάται πρωτίστως από το μήκος του σωλήνα αέρα. Στα όργανα φυσικού τόνου (χωρίς οπές, τάπες και βαλβίδες), αυτό το μήκος ταυτίζεται με το μήκος του σωλήνα του οργάνου. Ο χαμηλότερος δυνατός τόνος ενός τέτοιου οργάνου ονομάζεται βασικός ή φυσικός τόνος. 'Ολοι οι υψηλότεροι τόνοι δημιουργούνται τότε με προσαρμογές στα χείλια του οργανοπαίκτη.

Με τη χρήση βαλβίδων μεταβάλλεται το μήκος του σωλήνα αέρα των χάλκινων οργάνων. Μία προσαύξηση του μήκους χαμηλώνει τον τόνο και αντίστροφα. Συνήθως χρησιμοποιoύνται τρεις βαλβίδες:

Ενεργοποίηση της πρώτης βαλβίδας επιμηκύνει το βασικό μήκος κατά 1/8 και κατεβάζει τον ήχο κατά ένα τόνο.

Ενεργοποίηση της δεύτερης βαλβίδας επιμηκύνει το βασικό μήκος κατά 1/15 και κατεβάζει τον ήχο κατά μισό τόνο.

Ενεργοποίηση της τρίτης βαλβίδας επιμηκύνει το βασικό μήκος κατά 1/5 και κατεβάζει τον ήχο κατά μία μικρή τρίτη.

Συνδυασμοί αυτών των βαλβίδων κατεβάζουν τον ήχο μέχρι 6 ημιτόνια. Στα χάλκινα όργανα χρησιμοποιούνται μερικές φορές αποσβεστήρες ήχου ή σουρντίνες. Ανάλογα με το σχήμα μιας σουρντίνας επηρεάζονται το ηχόχρωμα και η ένταση του ήχου. Στο κόρνο τοποθετεί ο οργανοπαίκτης τη γροθιά του στην καμπάνα ως αποσβεστήρα.

Τα χάλκινα πνευστά χωρίζονται σε 4 ομάδες, ανάλογα με την εξωτερική μορφή και το κράτημά τους:

Μορφή τρομπέτας: 'Εχει ευθύ τύλιγμα και κρατείται οριζόντια. Κατασκευάζεται για υψηλές φωνές ως τρομπέτα και κορνέτα και για χαμηλότερες φωνές ως τρομπόνι,

Μορφή κόρνου: Κυκλικό τύλιγμα του σωλήνα, κρατείται με χαμηλωμένη την καμπάνα και κατασκευάζεται ως (γαλλικό) κόρνο για μεσαίες φωνές.

Μορφή τούμπας: Ελλειπτικό τύλιγμα του σωλήνα με υψωμένη καμπάνα. Κατασκευάζεται για μεσαίες και χαμηλές φωνές ως "τούμπα Wagner", η οποία στην πραγματικότητα είναι ένα κόρνο.

Μορφή τούμπας: Ευθύ τύλιγμα του σωλήνα με υψωμένη καμπάνα. Κατασκευάζεται ιδιαίτερα για χαμηλές φωνές ως τούμπα.

Mε διάφορους συνδυασμούς αυτών των οργάνων δημιουργούνται συχνά μουσικά σύνολα χάλκινων πνευστών, εδώ σε αποσπάσματα από την Αγγλική Σουίτα (, ) και σε μοντέρνα κομμάτια (). Η έκταση ήχων των χάλκινων οργάνων δίνεται συγκριτικά στο ακόλουθο διάγραμμα. Το σαξόφωνο, αν και χάλκινο εκ κατασκευής, παίζει με τα ξύλινα πνευστά.

Τα χάλκινα πνευστά αποτελούν για το χώρο της βόρειας Ελλάδας και της Βαλκανικής γενικότερα, λαϊκά μουσικά όργανα. Αυτό προέκυψε μετά την υποχώρηση και κατάρρευση της οθωμανικής αυτοκρατορίας, με αποκορύφωμα τους βαλκανικούς πολέμους. Οι πολυάριθμοι οργανοπαίκτες χάλκινων πνευστών που συγκροτούσαν τις διαλυμένες πια στρατιωτικές μπάντες του οθωμανικού στρατού, επανήλθαν στους τόπους καταγωγής τους και επιβίωναν πλέον ως οργανοπαίκτες σε γιορτές και πανηγύρια και ως εκπαιδευτές νέων οργανοπαικτών.

Σε κάποια ανάλογα γεγονότα οφείλεται η ευρεία χρήση χάλκινων πνευστών στις μετέπειτα ορχήστρες Jazz: Με το τέλος του αμερικανο-ισπανικού πολέμου, το 1898, γέμισαν τα παλαιοπωλεία της Νέας Ορλεάνης από μεταχειρισμένα όργανα που τα ξεπουλούσε η κυβέρνηση μετά τη διάλυση του στρατεύματος. Οι νέγροι της πόλης βρήκαν σε πολύ χαμηλές τιμές τρομπέτες, κορνέτες, τρομπόνια και τύμπανα, αλλά και ξύλινα πνευστά, με τα οποία δημιούργησαν μπάντες και έπαιζαν μουσική ντίξιλαντ που απετέλεσε τον προπομπό της μουσικής Jazz.

(Στέλιος Φραγκόπουλος, Stelios Frangopoulos)

(συνεχίζεται)

Αυστριακή ορχήστρα χάλκινων πνευστών
σε τοπικό πανηγύρι

Το φαγκότο

2007-06-24T19:07:00.000+03:00

...
Ιστορικά και τεχνικά στοιχεία

Το φαγκότο είναι ένα βαθύφωνο ξύλινο όργανο με διπλό γλωσσίδι και πολύ μεγάλο σωλήνα - περί τα 2,60 μέτρα. Λόγω του μεγάλου μήκους του το φαγκότο είναι "διπλωμένο" έτσι ώστε o κατερχόμενος (πλευρά) και ο ανερχόμενος σωλήνας (μπάσο) να βρίσκονται δίπλα και να ενώνονται με το κάτω μέρος (βάση) που είναι ένας σωλήνας σε σχήμα U. Η διάτρηση του σωλήνα στο φαγκότο είναι στενή και ελαφρά κωνική. Στον πλευρικό σωλήνα τοποθετείται μία σπείρα και στο άκρο σφηνώνεται το διπλό γλωσσίδι. Το όργανο κρατιέται λοξά, πλάι στο σώμα, ώστε η άκρη της σπείρας με το γλωσσίδι να εισέρχεται περίπου οριζόντια στο στόμα.

Το φαγκότο έχει οπές που ελέγχονται με τα δάκτυλα, καθώς επίσης οπές εφοδιασμένες με τάπες και ένα πολύπλοκο μηχανισμό μοχλών. Κατασκευάζονται δε συνήθως δύο τύποι του οργάνου:

Ο γερμανικός (Heckel) που είναι και ο πιο διαδεδομένος, με 5 ανοικτές οπές και 24 τάπες. Πλεονέκτημά του είναι ο "στρογγυλός" ήχος του.
Ο γαλλικός (Buffet) με 6 ανοικτές οπές και 22 τάπες. Ο τύπος αυτός έχει καλύτερες δυνατότητες μετατροπίας.

Το φαγκότο παρουσιάστηκε το 16ο αιώνα και αρχικά ήταν ένα μοναδικό ξύλο με διπλή διάτρηση. Είχε λίγες τάπες και κατασκευαζόταν κατά περίπτωση σε διάφορες στάθμες ήχου. Τον 17ο αιώνα παρουσιάστηκε η μορφή με διπλό σωλήνα που οδήγησε στη σημερινή "σπαστή" μορφή με 4 κομμάτια και τη σπείρα. Οι τάπες στο φαγκότο έγιναν περισσότερες περί το τέλος του 18ου αιώνα. Κατασκευαστικές λεπτομέρειες για το όργανο και το διπλό γλωσσίδι του δίνονται με πάτημα εδώ.

Κλίμακες και ήχοι

Ο ήχος του φαγκότου εκτείνεται σε πάνω από 3 οκτάβες () είναι πλούσιος σε υψηλές αρμονικές, μοιάζει κάπως με τον ήχο του βιολοντσέλου και δίνει διαφορετική εντύπωση στις διάφορες ηχητικές περιοχές (): Στις χαμηλές νότες (περιοχή Α) είναι σκοτεινός και διαπεραστικός (), στις μεσαίες (περιοχή Β) χαριτωμένος και μελωδικός και στις υψηλές (περιοχή Γ) ένρινος και "στριμωγμένος" (). Το στακάτο του φαγκότου είναι παραπονεμένο και, ιδιαίτερα στη Β περιοχή, καθαρό (, ).

Από το 1620 και μετά έπαιζε το φαγκότο στις ορχήστρες της εποχής το γενικό μπάσο. Από τα μέσα του 18ου αιώνα τού ανατέθηκε στην ορχήστρα το μπάσο των ξύλινων πνευστών. Από το 1730 χρησιμοποιήθηκε ως σόλο όργανο. Ο συνδυασμός του με άλλα πνευστά δημιουργεί ωραία ηχητικά αποτελέσματα, εδώ με το κλαρινέτο σε κοντσέρτα των Ντάντσι () και Καρλ Στάμιτς () και σε συνθέσεις δωματίου του Βέμπερ με 2 κλαρινέτα και 2 κόρνα (, ). Στη συμφωνία κοντσερτάντε του Ντεβιάν παίζουν σόλο το φαγκότο και το φλάουτο () και στο 2ο μέρος της 6ης συμφωνίας του Μπετόβεν παίζουν τα φαγκότα τη δεύτερη μελωδία του θέματος και στην πορεία ενώνονται μαζί τους τα τσέλα ().

Στο τρίτο μέρος της 4ης συμφωνία του Μέντελσον (Ιταλική) παίζουν φαγκότα και κόρνα ένα κομμάτι που αντιστοιχεί με το τρίο της κλασικής συμφωνίας (). 'Ενα μικρό κομμάτι με φαγκότο ακούγεται και στην ουβερτούρα του Κουρέα της Σεβίλης του Ροσίνι (). Στην Παθητική Συμφωνία (Νο. 6) του Τσαϊκόφσκυ ξεκινάει το πρώτο μέρος με σκοτεινούς τόνους των κοντραμπάσων και του φαγκότου (), ενώ στο φινάλε που δεν είναι ζωηρό, όπως συνήθως στις συμφωνίες, αλλά adagio lamentoso (αργά με θρήνο), παίζει το φαγκότο δυσοίωνα στην πιο χαμηλή ηχητική περιοχή του (). Στο Bolero του Ραβέλ παίζει και το φαγκότο, μαζί με άλλα πνευστά, την β' μελωδία του έργου, συνοδευόμενο από την άρπα ().

Μουσική για φαγκότο

Κοντσέρτα για φαγκότο έχουν συνθέσει, μεταξύ άλλων, οι Χαργκράβε (), Χέρτελ (), Γκράουπνερ (), Καρλ Στάμιτς, Γιόχαν Κρίστιαν Μπαχ (), Χούμελ () και Βέμπερ (), καθώς επίσης ο Βιβάλντι κοντσέρτο για φαγκότο () και κοντσέρτο για όμποε και φαγκότο (, ). O Μότσαρτ έχει συνθέσει ένα κοντσέρτο (), ένα adagio για φαγκότο και 2 μπασέτ κόρνα (), ένα ντουέτο για φαγκότο και τσέλο (, ), ένα κουαρτέτο για φαγκότο και έγχορδα () κ.ά. Το τελευταίο αυτό έργο, KV 370, έχει γραφτεί αρχικά ως κουαρτέτο για όμποε και έγχορδα ().

Στον 20ο αιώνα γνωστότερα έγιναν τα έργα για φαγκότο των Στραβίνσκυ, 'Ελγκαρ, Προκόφιεφ, Ρίχ. Στράους, Χίντεμιτ () κ.ά. 'Οποτε χρησιμοποιείται το φαγκότο στη Jazz, επιβάλλεται με το χαρακτηριστικό ήχο του (, )

Tο κόντρα φαγκότο

Παίζει μία οκτάβα χαμηλότερα από το φαγκότο ( , ), έχει συνολικό μήκος περί τα 5,9 μέτρα και μέχρι τα τέλη του 18ου αιώνα χρησιμοποιείτο συνήθως σε στρατιωτικές μπάντες. Οι συνθέτες της κλασικής εποχής το χρησιμοποίησαν σε έργα με πολλά όργανα (Χάυντν στη Δημιουργία, Μπετόβεν στην 9η συμφωνία). Τα κόντρα φαγκότα της εποχής εκείνης ήταν τόσο "δυσκίνητα" ηχητικά, ώστε δεν μπορούσαν να εκτελεστούν σ' αυτά κομμάτια που είχαν γραφτεί γι' αυτό το όργανο.

To 19o αιώνα κατασκευάστηκαν διάφορα μοντέλα, τα οποία κρίθηκαν ανεπαρκή και δεν επιβίωσαν. Καλύτερη τύχη είχε μία κατασκευή του 1876 (Heckel), του οποίου ο ήχος θεωρήθηκε εφάμιλλος εκείνου του κανονικού φαγκότου. Μία βελτιωμένη εκδοχή του 1879 χρησιμοποιήθηκε από τον Βάγκνερ στον Parsifal και απετέλεσε το πρότυπο για όλα τα μεταγενέστερα κόντρα φαγκότα.

Είναι προφανώς το πιο βαθύφωνο από τα ξύλινα πνευστά και κρατάει το μπάσο σε διάφορες συνθέσεις, χωρίς να γίνεται από τον ακροατή άμεσα αντιληπτή η συμμετοχή του. Στο φινάλε της 1ης συμφωνίας του Μπραμς παίζει το κόντρα φαγκότο ως εξής: (). Στον ήχο της συνολικής ορχήστρας () πιθανόν δεν διακρίνει ο ακροατής το μπάσο φαγκότο, ο ρόλος του είναι όμως αναντικατάστατος. Στο έργο του Ντυκάς, Sorcerer's Apprentice ακούγεται το κόντρα φαγκότο ως εξής (). O Ρίχ. Στράους χρησιμοποιεί το κοντραφαγκότο στο έργο του Σαλώμη (). Σε ένα έργο του Μαντσίνι παίζει το κόντρα φαγκότο με πιάνο (). O Ντ. Έρμπ έχει συνθέσει ένα κοντσέρτο για το ίδιο όργανο.

(Stelios Frangopoulos, Στέλιος Φραγκόπουλος)

(συνεχίζεται)

Super Mario Bassoon quartet

Το κλαρινέτο II

2007-06-08T12:39:00.000+03:00

...
Μουσική για Κλαρινέτο

Κατά τον 19ο αιώνα δημιουργήθηκαν σημαντικά έργα για σόλο κλαρινέτο, ενώ στην ορχήστρα έπαιζε αυτό το όργανο εναλλακτικά με το όμποε. Οι ομποΐστες έπρεπε στην κλασική περίοδο να παίζουν ως δεύτερο όργανο το κλαρινέτο. Ο Καρλ Στάμιτς της σχολής του Μανχάιμ έγραψε 10 κοντσέρτα για κλαρινέτο, εδώ ένα για 2 κλαρινέτα () και ένα για κλαρινέτο και φαγκότο (). Από την ίδια σχολή και οι επόμενοι συνθέτες: Ο Φιάλα με ένα κοντσέρτο για κλαρινέτο και αγγλικό κόρνο (), Ντάντσι για κλαρινέτο και φαγκότο () και για φλάουτο και κλαρινέτο (), ο Γκ.Φ. Φουχς για κλαρινέτο και κόρνο ().

Ο Μότσαρτ έγραψε επίσης σημαντικά έργα με συμμετοχή του κλαρινέτου, ένα τρίο με βιόλα και πιάνο (), ένα κουιντέτο με πιάνο και πνευστά, ένα κουιντέτο με έγχορδα, ένα adagio για κλαρινέτο και 3 μπασέτ κόρνα (), το κουιντέτο () και το κοντσέρτο για κλαρινέτο (). To κοντσέρτο αυτό γράφτηκε αρχικά για μπασέτ κόρνο (βλέπε επόμενα) και μεταγράφηκε από μεταγενέστερους μουσικούς για το κλαρινέτο. Ο Μότσαρτ άφησε επίσης διάφορα ημιτελή έργα για κλαρινέτο (, ).

Ο Μπετόβεν έγραψε ένα τρίο () και ένα κουιντέτο. To ίδιο θέμα του τρίο ακούγεται και στο σεπτέτο σε μι ύφεση του μεγάλου συνθέτη - αρχικά παίζει σόλο το κλαρινέτο και μετά το βιολί (). Ο Σπορ έγραψε 4 κοντσέρτα για κλαρινέτο (, ) και διάφορα μικρότερα έργα. Το κλαρινέτο συνοδεύει μαζί με το πιάνο σε αρκετά τραγούδια (Lieder) του Σούμπερτ (). Ο Βέμπερ έχει συνθέσει 2 κοντσέρτα (), ένα adagio () και ένα rondo (), αμφότερα για 2 κλαρινέτα, 2 κόρνα και 2 φαγκότα. Ο ίδιος δημιουργός έχει συνθέσει επίσης ένα κοντσερτίνο () και ένα κουιντέτο για κλαρινέτο και έγχορδα ().

Ακολουθεί χρονικά ο Σούμαν με 3 φαντασίες για κλαρινέτο και πιάνο (, , ). Ο Μπραμς έχει γράψει, μεταξύ άλλων, 2 σονάτες, ένα τρίο για κλαρινέτο, πιάνο και τσέλο () και ένα κουιντέτο για κλαρινέτο (). Στη σουίτα Kαρυοθραύστης του Τσαϊκόφσκυ παίζει το κλαρινέτο με το πίκολο φλάουτο ().

Ο Ντεμπισύ έχει γράψει μία ραψωδία για κλαρινέτο και ορχήστρα, ο Στραβίνκσυ το Ebony Concert για κλαρινέτο και ορχήστρα τζάζ (), ο Πουλένκ μία σονάτα για κλαρινέτο και ο Λ. Μπερνστάιν το έργο Riffs (). O Ραβέλ στο Bolero αφήνει, μεταξύ άλλων, και το κλαρινέτο να παίξει τη γνωστή ισπανική μελωδία (). Τέλος, στο διπλό κοντσέρτο του Μαξ Μπρουχ παίζουν η βιόλα και το κλαρινέτο (, ).

Άλλοι τύποι κλαρινέτου

Το μπασέτ κόρνο (εικόνα αριστερά, Bassethorn) είναι ένα άλτο κλαρινέτο που παρουσιάστηκε περί το 1760 στο Passau της Βαυαρίας. Το όργανο αυτό πήρε κατά καιρούς διάφορες μορφές και, παρ' ότι ήταν δημοφιλές στα τέλη του 18ου αιώνα, π.χ. σε έργα της σχολής του Mannheim (Καρλ Στάμιτς, ) και του Μότσαρτ (adagio για 2 μπασέτ κόρνα και φαγκότο , divertimento για 3 μπασέτ κόρνα , , κοντσέρτο για μπασέτ κόρνο και ορχήστρα), δεν έπαιξε ρόλο κατά το 19ο αιώνα και χρησιμοποιήθηκε ελάχιστα πλέον από τους συνθέτες. Τα παλιά έργα που είχαν γραφτεί γι' αυτό το όργανο, μεταγράφηκαν σταδιακά από νεώτερους μουσικούς για το κλαρινέτο. Τις τελευταίες δεκαετίες κατασκευάστηκαν μερικά μπασέτ κόρνα σύμφωνα με τα παλιά πρότυπα και εκτελέστηκαν με αυτά έργα που είχαν γραφτεί γι' αυτό το όργανο και παίζονταν ή παίζονται ακόμα σε μεταγραφή με κλαρινέτο.

Το μπάσο κλαρινέτο (ιταλικά: clarone) είναι ένα κλαρινέτο σε σι (). Το όργανο αυτό παρουσιάστηκε για πρώτη φορά μάλλον το 1770 και είχε αρχικά τη μορφή φαγκότου. Το 1836 παρουσιάστηκε από τον B. Sax μία τελειοποιημένη έκδοσή του και έτσι βρήκε αυτό το όργανο μία θέση σε μεγάλες ορχήστρες.

Σημαντικό σολιστικό ρόλο του έδωσε o Μάγιερμπιρ στην όπερα Οι Ουγενότοι, αργότερα οι Βάγκνερ, Ρίχ. Στράους, Μάλερ κ.ά. Στη σουίτα Καρυοθραύστης του Τσαϊκόφσκυ παίζει το μπάσο κλαρινέτο το εξής σόλο: (). Αυτή τη "δυσκίνητη" μελωδία στολίζει ο συνθέτης με τον ασημένιο ήχο της σελέστας: ().

Το κοντραμπάσο κλαρινέτο είναι ένα όργανο που κατασκευάστηκε το 1890 και παίζει στην κάτω οκτάβα του μπάσου κλαρινέτου (). Το όργανο αυτό χρησιμοποιείται σπάνια στην ορχήστρα (Ντ' Ιντύ, Ρίχ. Στράους) και κυρίως για στρατιωτικά εμβατήρια. Κατασκευάζεται σε διάφορες παραλλαγές, από ξύλο και μέταλλο ή αποκλειστικά από μέταλλο.

Tο κλαρίνο

Το κλαρίνο είναι μία απλούστερη εκδοχή του συμφωνικού κλαρινέτου. Αυτό το όργανο εκτόπισε με την πάροδο του χρόνου τα λαϊκά όργανα μελωδίας που ήταν τότε σε ευρεία χρήση, όπως ο ζουρνάς (), και διαδόθηκε στους λαούς της Βαλκανικής και της Μικράς Ασίας, κυρίως από τις μουσικές μπάντες του οθωμανικού στρατού και τους τσιγγάνους που το παρέλαβαν από την κεντρική Ευρώπη.

Με το πέρασμα από το ζουρνά στο κλαρίνο διατήρησαν όμως οι εμπειρικοί οργανοπαίκτες το ιδιόμορφο φύσιμα του ζουρνά ("γλύψιμο" ήχων), με αποτέλεσμα να ακούγεται το λαϊκό κλαρίνο διαφορετικά απ' ότι το συμφωνικό κλαρινέτο. Το κλαρίνο έχει γίνει παραδοσιακό όργανο και της ελληνικής δημοτικής μουσικής και παίζει συχνά, άλλοτε θλιμμένους () και άλλοτε εύθυμους σκοπούς (). Χρησιμοποιείται όμως και σε σύγχρονες συνθέσεις της ελληνικής μουσικής (, , ) με μεγάλη επιτυχία.

(Stelios Frangopoulos, Στέλιος Φραγκόπουλος)

(συνεχίζεται)

Eric Dolphy: God Bless the Child

Το κλαρινέτο I

2007-06-08T09:21:00.000+03:00

Ιστορικά και Τεχνικά Στοιχεία

Ξύλινο πνευστό, του οποίου το όνομα προέρχεται από το λατινικό clarus (=καθαρό) και έχει επιστόμιο με μονό γλωσσίδι. Ο ηχητικός σωλήνας του οργάνου έχει κυλινδρική διάτρηση και "σπάει" σε άνω και κάτω σωλήνα, συν το επιστόμιο, την καμπάνα και ένα μετακινούμενο σύνδεσμο για ρύθμιση του τόνου. Το κλαρινέτο (ευθύαυλος) έχει επάνω κυλινδρική και κάτω κωνική διάτρηση, πράγμα που επηρεάζει τη δημιουργία των αρμονικών τόνων. Στον άνω σωλήνα βρίσκονται τα κλειδιά για το αριστερό, στον κάτω σωλήνα για το δεξί χέρι.

Τα πρώτα κλαρινέτα κατασκευάστηκαν περί το 1700 από τον J.Ch. Denner στη Νυρεμβέργη, αρχικά με λίγες τάπες, πιθανότατα από ένα λαϊκό όργανο που ονομαζόταν στα γαλλικά chalumeau (από το ελληνικό κάλαμος). Με το χρόνο αυξήθηκαν οι τάπες και βελτιώθηκε ο ήχος του κλαρινέτου σημαντικά. 'Ετσι, το όργανο αυτό αντικατέστησε σταδιακά λόγω των καλύτερων δυνατοτήτων του στις μετατροπίες, το όμποε ως κυριότερο ξύλινο όργανο μελωδίας. Περί το 1812 παρουσιάστηκε ένα μοντέλο με 13 τάπες, το οποίο απετέλεσε και υπόδειγμα για όλα τα μεταγενέστερα κλαρινέτα στη Γερμανία. Στη Γαλλία κατασκευάστηκε περί το 1839 ένα μοντέλο, στο οποίο είχε ενσωματωθεί ο μηχανισμός που επινοήθηκε από τον Boehm για τον πλαγίαυλο. Αυτή η εκδοχή του οργάνου διαδόθηκε στη Γαλλία και στην Αγγλία.

Το 1890 κατασκευάστηκε μία εκδοχή του κλαρινέτου που ενοποιούσε τους δύο τύπους και το 1900 μία ακόμα νεώτερη, με τελειοποιημένο σύστημα από τάπες και μοχλούς, το οποίο έχει μείνει ουσιαστικά αναλλοίωτο μέχρι σήμερα. Ο τεχνικός μηχανισμός του κλαρινέτου είναι ιδιαίτερα περίπλοκος και γι' αυτό ο χειρισμός αυτού του οργάνου, σε σύγκριση με τα άλλα ξύλινα πνευστά, δύσκολος. Mέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα - στην Ιταλία μάλιστα μέχρι το τέλος του - παιζόταν το κλαρινέτο με το γλωσσίδι προς τα πάνω. Αργότερα υιοθετήθηκε η αντίστροφη τοποθέτηση ώστε να ελέγχεται η πίεση στο γλωσσίδι με το κάτω χείλος. Κατασκευαστικές λεπτομέρειες για το όργανο δίνονται με πάτημα εδώ.

Κλίμακες και Ήχοι

Το κλαρινέτο έχει μεγάλη έκταση παραγόμενων ήχων και καλύπτει πάνω από 3 οκτάβες (, , ). Ο χαρακτηριστικός θλιμμένος ήχος αυτού του οργάνου οφείλεται στην ιδιαίτερη συγκρότηση των ανώτερων αρμονικών που παράγονται στο σωλήνα: Λόγω της διαφορετικής διατρήσεως στο πάνω και κάτω μέρος, στους χαμηλούς τόνους (περιοχή Α) δεν ακούγονται οι άρτιες αρμονικές και το όργανο έχει ένα σκοτεινό και βαρύ ήχο ().

Στους μεσαίους τόνους (περιοχές Β και Γ) αρχίζουν να ακούγονται οι άρτιες αρμονικές. Οι ήχοι της περιοχής Β είναι ασθενείς, ενώ εκείνοι της περιοχής Γ που είναι και η περιοχή σόλο του οργάνου, είναι διαυγείς με πλούσιο ηχόχρωμα (). Στους υψηλούς τόνους (περιοχή Δ) οι άρτιες αρμονικές ακούγονται κανονικά, γι' αυτό το όργανο έχει στην υψηλή περιοχή σκληρούς και τσιριχτούς ήχους. Στο κομμάτι Rhapsody in blue του Γκέρσουιν () ακούγεται το κλαρινέτο κυρίως στις υψηλές ηχητικές περιοχές του.

Στο μενουέτο (γ' μέρος) της συμφωνίας 39 του Μότσαρτ () παίζουν σε τρίο, δύο κλαρινέτα και η ορχήστρα. Το ένα κλαρινέτο κάνει την πρώτη φωνή (), το δεύτερο κρατάει το μπάσο (). Και τα δύο μαζί ακούγονται ως εξής: (). Στο συνολικό ήχο του τρίο () μπορεί να διακρίνει τώρα ο ακροατής κάθε όργανο και να εκτιμήσει το ρόλο
του.

Στη μουσική της Jazz ήταν αρχικά το κλαρινέτο (, ), παράλληλα με την τρομπέτα/κορνέτα, το κυριότερο όργανο (Πικού, Ντοντς, Λιούις κ.ά.). Με την πάροδο του χρόνου υπερίσχυσε όμως στις προτιμήσεις το σαξόφωνο. Στο επόμενο κομμάτι, μία σύγχρονη ελληνική σύνθεση, το κλαρινέτο μπαίνει στη δεύτερη φράση και συνοδεύει το φλάουτο (). (Στέλιος Φραγκόπουλος, Stelios Frangopoulos)

(συνεχίζεται)

W.A. Mozart: Κοντσέρτο για κλαρινέτο, 2ο μέρος

Το όμποε II

2007-05-31T20:26:00.001+03:00

...
Μουσική για Όμποε

Το όμποε παίζει κατά κανόνα πρωτεύοντα ρόλο μεταξύ των ξύλινων πνευστών και γι' αυτό ο διαυγής ήχος του ξεχωρίζει σε όλα τα έργα που προορίζονται για ορχήστρα. Στην εποχή του μπαρόκ λειτουργούσαν σύνολα πνευστών με πολλαπλά όμποε, όπως στις ορχήστρες για εκτέλεση έργων των Λουλλύ () και Φιλιντόρ (). Με τη σταδιακή συγκρότηση της συμφωνικής ορχήστρας στα επόμενα 100 χρόνια, δημιουργούνται χαρακτηριστικά έργα γι' αυτό το όργανο, όπως: Kοντσέρτα για όμποε (, ), κοντσέρτα για 2 όμποε (, ) και κοντσέρτο για τρομπέτα και όμποε () του Αλμπινόνι κοντσέρτο για όμποε () και κοντσέρτο για όμποε και φαγκότο (, ) του Βιβάλντι, σονάτα του Τέλεμαν (), κοντσέρτο του Μαρτσέλο (, ), κοντσέρτο για oboe d' amore του A. Λότι (), κοντσέρτο του Χάυντν (), κοντσέρτο του Τσιμαρόζα (, ) κ.ά. O Μότσαρτ έχει συνθέσει, μεταξύ άλλων, ένα κουαρτέτο (), ένα κουιντέτο () και το κοντσέρτο για όμποε (). Το κοντσέρτο αυτό είχε μία «περιπέτεια», με αποτέλεσμα να ανακαλυφθεί η παρτιτούρα του από τους μελετητές με καθυστέρηση. Αναφέρουμε ακόμα τη Σερενάτα, KV 203 του ίδιου κορυφαίου συνθέτη, όπου στο τρίτο andante και στο τρίτο μενουέτο δεσπόζει ο ήχος του όμποε (, ).

Ο Σούμαν έχει συνθέσει 3 ρομάντσες για όμποε (). Στην 4η συμφωνία του Μπραμς ακούγεται επίσης ο ιδιότυπος παραπονιάρικος ήχος αυτού του οργάνου (). Στο δεύτερο μέρος του κοντσέρτου για βιολί του ίδιου συνθέτη εισάγεται το θέμα από το όμποε () και έπεται η επανάληψή του από το βιολί (), με αποτέλεσμα βιρτουόζοι βιολινίστες του 19ου αιώνα να αρνούνται να παίξουν αυτό το έργο, γιατί κέρδιζε τις εντυπώσεις ο ομποΐστας. Δίνουμε ακόμα αποσπάσματα από κοντσέρτα για όμποε των Βον Γουίλιαμς (), Ρίχ. Στράους () και Σίκελε (, ) και από έργα για μουσική δωματίου του Κέχλιν (, ).

Επίσης, στις ημέρες μας χρησιμοποιείται μερικές φορές το όμποε με το χαρακτηριστικό του ήχο ως όργανο μελωδίας σε διασκευές δημοφιλών τραγουδιών (, ).

Το Αγγλικό Κόρνο

Το όργανο αυτό ανήκει στην οικογένεια του όμποε και δεν έχει καμία σχέση με το (χάλκινο) κόρνο, ούτε κατάγεται από την Αγγλία. H προέλευση του ονόματός του είναι μυστηριώδης και οφείλεται πιθανόν, αφενός στην καταγωγή του από το oboe da caccia («κυνηγετικό»), του οποίου θεωρείται εξέλιξη και του οποίου ο ήχος θυμίζει πράγματι κυνηγετικό κόρνο και αφετέρου σε παρανόηση του γαλλικού ονόματος, από cor angle (= κόρνο με γωνία) σε cor anglais (= κόρνο αγγλικό). Η σημερινή μορφή του αγγλικού κόρνου με την κυρτή σπείρα και τη βολβοειδή καμπάνα οριστικοποιήθηκε στις αρχές του 19ου αιώνα. 'Εχει μεγαλύτερο μήκος από το (σοπράνο) όμποε, παίζει μία πέμπτη χαμηλότερα και έχει ήχο σκοτεινό και μαλακό (, ).

Στην κλασική εποχή χρησιμοποιείτο το αγγλικό κόρνο περιορισμένα, όπως σε έργα της σχολής του Mannheim, π.χ. στο κοντσέρτο για κλαρινέτο και αγγλικό κόρνο του Φιάλα (), μετά όμως το 1830 ανατέθηκαν σ' αυτό το όργανο σολιστικοί ρόλοι σε μεγάλες ορχήστρες. Εδώ μερικά δείγματα από το adagio της Φανταστικής Συμφωνίας του Μπερλιόζ () και από το δεύτερο μέρος της συμφωνίας Νο. 9, του Ντβόρζακ, τη λεγόμενη Του νέου κόσμου ().(Stelios Frangopoulos, Στέλιος Φραγκόπουλος)

(συνεχίζεται)

Henri Dutilleux: Sonata for oboe and piano

Το όμποε I

2007-05-29T21:35:00.000+03:00

...
Ιστορικά και Τεχνικά Στοιχεία

Όμποε ονομάζονταν καταρχάς όλα τα ξύλινα πνευστά όργανα με διπλό γλωσσίδι, τα οποία είναι με το ένα ή το άλλο όνομα πολύ διαδεδομένα σε όλους τους λαούς. Ειδικότερα με αυτό το όνομα χαρακτηρίζεται το κύριο όργανο της ομάδας των ξύλινων πνευστών της ορχήστρας πού αποτελεί το σοπράνο όργανο της ευρύτερης ομάδας των όμποε (οξύαυλος). Στη σύγχρονη εκδοχή του το όργανο αυτό έχει ένα μήκος περί τα 59 cm και είναι λυόμενο σε τρία κομμάτια, το άνω τμήμα με την κεφαλή, το κάτω τμήμα και την καμπάνα. Στην κεφαλή τοποθετείται το διπλό γλωσσίδι, το οποίο από μόνο του βγάζει ένα τσιριχτό ήχο (). Ο χαρακτηριστικός ήχος του οργάνου δημιουργείται με τη διέγερση του ηχητικού σωλήνα του ().

Το όμποε κατασκευάζεται από σκληρό ξύλο, έβενο ή και από πλαστικό, με στενή κωνική διάτρηση και μία καμπάνα που διευρύνεται ελαφρά. Επάνω του είναι εγκαταστημένο ένα πολύπλοκο σύστημα από τάπες και μοχλούς.

Το όμποε κατασκευάστηκε και χρησιμοποιήθηκε σε γαλλικές ορχήστρες περί το 1660 και λίγα χρόνια μετά στην Αγγλία. Μετά το 1700 χρησιμοποιείται σ' όλη την Ευρώπη. Αρχικά είχε το όμποε 6+1 οπές και 2 τάπες. Από τις αρχές του 19ου αιώνα βελτιώθηκε αυτό το όργανο στο γερμανόφωνο χώρο και εφοδιάστηκε με καινούργιες τάπες και με μοχλούς.

Παράλληλα εξελίχθηκε το γαλλικό μοντέλο του Conservatoir, το οποίο σταδιακά διαδόθηκε και χρησιμοποιείται σ' όλες τις ορχήστρες της Ευρώπης, με εξαίρεση της Φιλαρμονικής της Βιέννης, η οποία χρησιμοποιεί την παραδοσιακή γερμανική εκδοχή του οργάνου. Το σημερινό όμποε έχει 18 κλειδιά και 4 οπές ακάλυπτες ή καλυμμένες.

'Ηδη κατά το 18ο αιώνα ανέθεσαν οι συνθέτες στους ομποΐστες σολιστικά καθήκοντα για εκτέλεση έργων συμφωνικής μουσικής και μουσικής δωματίου. Από το 1760 περίπου καθιερώθηκε να συμμετέχουν 2 όμποε στην ομάδα των ξύλινων πνευστών - αν και αρχικά οι ομποΐστες έπρεπε να παίζουν και το κλαρινέτο. Αν και κατά το 19ο αιώνα αυξήθηκε ο αριθμός των όμποε στην ορχήστρα σε 3 ή περισσότερα, όπου συχνά ένα εξ αυτών είναι το αγγλικό κόρνο (βλέπε επόμενα), το όμποε έχασε τον αποκλειστικό σολιστικό του ρόλο, γιατί δεν διαθέτει τη δυνατότητα διαφοροποιήσεων στην ένταση και στο ηχόχρωμα, όπως π.χ. το κλαρινέτο.

Άλλοι τύποι όμποε που χρησιμοποιούνται μόνο σε παραδοσιακές εκτελέσεις είναι το oboe da caccia («κυνηγετικό», αν και δεν είχε σχέση με το κυνήγι) και το oboe d' amore. Το πρώτο αποτελεί τον τενόρο συγγενή του (σοπράνο) όμποε και τον πρόγονο του αγγλικού κόρνου (βλέπε επόμενα), το δεύτερο παίζει μία μικρή τρίτη χαμηλότερα από το όμποε της ορχήστρας. Και τα δύο αυτά όργανα ήταν δημοφιλή την εποχή του μπαρόκ, αλλά εγκαταλείφθηκαν με το τέλος του 18ου αιώνα.

Για τους ομποΐστες αποτελεί περίπου ιεροτελεστία η επεξεργασία του καλαμιού για να κατασκευαστεί το διπλό γλωσσίδι του οργάνου τους. Η εργασία αυτή σε εικόνες παρουσιάζεται με πάτημα εδώ.

Κλίμακες και Ήχοι

Το όμποε έχει ένα λεπτό, διαυγή, εκφραστικό και ευέλικτο ήχο που περιέχει υψηλές αρμονικές, με κάπως ένρινο και μάλλον παραπονιάρικο τόνο (). Μερικές φορές ακούγεται όμως με θριαμβευτικό στακάτο (), παιχνιδιάρικα () ή και νοσταλγικά ().

O ήχος του εκτείνεται συνολικά σε κάτι παραπάνω από 3 οκτάβες (), από αυτές όμως μόνο περίπου 2½ οκτάβες ανήκουν στην περιοχή άριστης αποδόσεως (, ). Με τον τόνο λα () του όμποε (440 Hz, ) συντονίζονται όλα τα όργανα της ορχήστρας. Ο ανειδίκευτος ακροατής δεν μπορεί να ξεχωρίσει εύκολα τον ήχο του oboe d' amore () που παίζει μία τρίτη κάτω από το όμποε της ορχήστρας.

Στο κουιντέτο για πιάνο και πνευστά, KV 452, του Μότσαρτ παίζει το όμποε το θέμα (). Στο δεύτερο μέρος (adagio assai) της 3ης συμφωνίας του Μπετόβεν παίζει το όμποε το πένθιμο θέμα (). Στο δεύτερο μέρος (andante) της 6ης συμφωνίας του ίδιου συνθέτη δημιουργείται «διάλογος» του όμποε και του φλάουτου (). Το ίδιο συμβαίνει στη συμφωνία κοντσερτάντε του Moscheles () και στη σουίτα Peer Gynt του Grieg (). Χαρακτηριστική παρουσία έχει το όμποε επίσης στο andante της 9ης συμφωνίας του Σούμπερτ (), καθώς και στη σουίτα L' Arlesienne του Μπιζέ ().

Στην όπερα Freischuetz του Βέμπερ παίζει το όμποε στο Tραγούδι της Αννούλας παραλλαγές του θέματος (, , ). Στην οπερέτα H νυχτερίδα του Γιόχαν Στράους παίζει αρχικά το όμποε το κυρίως θέμα και στη συνέχεια το επαναλαμβάνει το φλάουτο, ενώ τα έγχορδα και τα φαγκότα συνοδεύουν με χορευτικούς ρυθμούς (). Στο κοντσέρτο για τσέλο του Ντβόρζακ (). Ο ίδιος συνδυασμός οργάνων ακούγεται στο ντουέτο του συνοδεύεται το σόλο όργανο από το όμποε Μπότσα ().

Στη Λίμνη των Κύκνων του Τσαϊκόσφσκυ παίζεται το εισαγωγικό θέμα από το όμποε, σαν νοσταλγικό τραγούδι με τρυφερή θλίψη (). Στο τρίτο μέρος της πρώτης συμφωνίας του Μάλερ παίζουν τα κοντραμπάσα τον πένθιμο βηματισμό και από πάνω ακούγεται το όμποε (). Στη σουίτα Le tombeau de Couperin του Ραβέλ αναπτύσσεται στο μενουέτο ένα θέμα από το όμποε, το οποίο παραλαμβάνεται στη συνέχεια από το φλάουτο (). Στο τέταρτο μέρος της ίδιας σουίτας παραλαμβάνουν το θέμα του όμποε το φλάουτο και ύστερα το κλαρινέτο (). O ίδιος συνθέτης χρησιμοποιεί στο Bolero το oboe d' amore που παίρνει εδώ τη μελωδία από το φαγκότο ().

Στις χώρες της Βαλκανικής και της Μέσης Ανατολής όργανο αντίστοιχο του όμποε είναι ο ζουρνάς (πίπιζα, καραμούζα) που καλύπτει όμως περιορισμένη έκταση ήχων (). Η χρήση του ζουρνά περιορίστηκε στη Βαλκανική και τη Μικρά Ασία με τη διάδοση του κλαρίνου από τις μπάντες του οθωμανικού στρατού και τους τσιγγάνους. Το όμποε χρησιμοποιείται και σε πολλά έργα της νεοελληνικής μουσικής με συμφωνική συγκρότηση, εδώ στο έργο Δωδεκανησιακή σουίτα του Γιάννη Κωνσταντινίδη () και στο Ταξίδι στα Κύθηρα της Ελένης Καραΐνδρου (). Στο έργο Αιωνιότητα και μια μέρα της πολύ καλής Ελληνίδας συνθέτριας ακούγεται το όμποε απόμακρο ().

(Stelios Frangopoulos, Στέλιος Φραγκόπουλος)

(συνεχίζεται)

W.A.Mozart: Κοντσέρτο για όμποε KV 314
Όμποε παίζει ο Heinz Holliger

Το φλάουτο II

2007-05-12T23:15:00.000+03:00

...
Μουσική για Φλάουτο

Εκτός από έργα μουσικής δωματίου παρουσιάστηκαν στο μπαρόκ και στην κλασική εποχή κοντσέρτα και άλλα έργα για σόλο φλάουτο, κυρίως από τους Βιβάλντι (), Τέλεμαν (, , ), Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ (, ), Καρλ Φίλιπ Εμάνουελ Μπαχ, Καρλ Στάμιτς (για 2 φλάουτα , ), Χάυντν () κ.ά. Ο αυτοκράτωρ της Πρωσσίας Φρειδερίκος ο Β', με σημαντική μουσική παιδεία και βιρτουόζος φλαουτίστας, έχει συνθέσει επίσης ένα κοντσέρτο γι' αυτό το όργανο (, ). O Μότσαρτ έχει συνθέσει για το φλάουτο 2 κοντσέρτα (, ), ένα κοντσέρτο μαζί με άρπα (), 4 κουαρτέτα () και διάφορα άλλα μικρότερα έργα (, ).

O Φρ. Ντεβιάν, σύγχρονος του Μότσαρτ, έχει συνθέσει πολλά κοντσέρτα για φλάουτο (). O Μπετόβεν έχει μεταξύ άλλων συνθέσει μία σερενάτα, αφενός για φλάουτο και πιάνο () και αφετέρου για φλάουτο και έγχορδα (). Ο μεγάλος συνθέτης έχει γράψει επίσης για το φλάουτο σονάτες (), παραλλαγές διαφόρων εθνικών μελωδιών κ.ά. Ο Ντονιτσέτι έχει συνθέσει ένα κοντσερτίνο για φλάουτο (, ). Μετά την κλασική εποχή έδωσαν κυρίως Γάλλοι συνθέτες - Μπιζέ (, ), Φωρέ (, ), Ντεμπισύ (, , ), Ραβέλ (), Πουλένκ, αλλά και ο Χίντεμιτ () - νέα ώθηση σ' αυτό το όργανο. Στις ημέρες μας χρησιμοποιείται συχνά το φλάουτο με το γλυκό του ήχο ως όργανο μελωδίας σε διασκευές δημοφιλών τραγουδιών (, , ).

Το Πίκολο και άλλοι τύποι Φλάουτου

Το πίκολο φλάουτο είναι το μόνο όργανο ορχήστρας που μπορεί να τοποθετηθεί στην τσέπη. Δημιουργήθηκε στα τέλη του 18ου αιώνα και έπαιζε αρχικά σημαντικό ρόλο στην ορχήστρα πνευστών, αλλά από την 5η συμφωνία του Beethoven και ύστερα, καθιερώθηκε ανάμεσα στα ξύλινα πνευστά της συμφωνικής ορχήστρας.

Ο μικρός πλαγίαυλος χωρίζεται σε 2 τμήματα, έχει μισό μήκος από εκείνο του κανονικού και παίζει μία οκτάβα πάνω από αυτόν (, ). Τα κλειδιά και οι τάπες έχουν ίδια διάταξη με εκείνη του κανονικού φλάουτου, γι' αυτό στην ορχήστρα το παίζει συνήθως ένας από τους δύο ή τρεις φλαουτίστες. Στο τέταρτο μέρος της 6ης συμφωνίας του Μπετόβεν το πίκολο φλάουτο μιμείται το σφύριγμα του αέρα μέσα στην καταιγίδα (). Στο "τραγούδι του μεθυσιού" του Kaspar στην όπερα Freischuetz του Βέμπερ δημιουργούν σε διάφορα σημεία 2 πίκολο φλάουτα ιλαρή ατμόσφαιρα ().

Στο χορό της γκάιντας του Kαρυοθραύστη του Τσαϊκόφσκυ, το πίκολο φλάουτο δεσπόζει με το γλυκό ήχο του (), παρομοίως σε ένα σημείο όπερας του Ροσίνι (). Στο έργο Ο πρίγκηπας Ιγκόρ του Μποροντίν παίζει το πίκολο με άλλα ξύλινα πνευστά ένα γρήγορο χορό (). Ο Νταμαρέ έχει γράψει μία πόλκα για πίκολο και ορχήστρα (). Στο έργο Perpetuum Mobile του Γιόχαν Στράους παίζει το πίκολο το θέμα () και στην κατάληξη της Νυχτερίδας του ίδιου συνθέτη ακούγεται το πίκολο με μια γρήγορη μελωδία πάνω σε δυνατές συγχορδίες όλης της ορχήστρας (). Αντίστροφα, σε γνωστό στρατιωτικό εμβατήριο παίζεται η μελωδία από την ορχήστρα, ενώ το πίκολο "κελαϊδάει" από πάνω τις κλίμακες ().

Άλλοι τύποι φλάουτου είναι βαθύφωνοι, το μπάσο και διάφοροι τύποι κοντραμπάσο φλάουτο, οι οποίοι χρησιμοποιούνται σπανίως στην ορχήστρα.

(Στέλιος Φραγκόπουλος, Stelios Frangopoulos)

(συνεχίζεται)

Bach Flute Sonata (BWV 1031)

Το φλάουτο I

2007-05-02T19:34:00.000+03:00

...
Ιστορικά και Τεχνικά Στοιχεία

Φλάουτο (λατ. flatus, ιταλ. flauto, αρχαία ελλην. αυλός) ονομάζεται κάθε πνευστό, του οποίου ο ήχος προκύπτει από την πρόσκρουση ρεύματος αέρα σε μία λεπτή ακμή. Με την πρόσκρουση δημιουργούνται στρόβιλοι, οι οποίοι διεγείρουν ταλαντώσεις στο σωλήνα αέρα του οργάνου. Οι μεταβολές στο ύψος του παραγόμενου ήχου δημιουργούνται με κλείσιμο και άνοιγμα των οπών που βρίσκονται κατά μήκος του σωλήνα. Ανάλογα με το κράτημα του οργάνου διακρίνουμε το επίμηκες (φλογέρα από το αλβανικό flojere) και το λοξό φλάουτο (πλαγίαυλος, flauto traverso), τα οποία παρουσιάζονται με πολλές παραλλαγές σε διάφορους πολιτισμούς. Η φλογέρα είναι διαδεδομένη στη δημοτική μουσική της Μέσης Ανατολής και των Βαλκανίων, ο πλαγίαυλος στη μουσική της Ανατολικής Ασίας (αναφορές ήδη από τον 9ο αιώνα π.Χ.) και της Δυτικής Ευρώπης (αποδεδειγμένα από το 12ο αιώνα μ.Χ.) Πλαγίαυλοι απεικονίζονται σε ρωμαϊκά και σε βυζαντινά γλυπτά.

Για την ακρίβεια, στη Δυτική Ευρώπη κυριαρχούσε από το Μεσαίωνα μέχρι τα μέσα του 18ου αιώνα η φλογέρα. Από αυτή την εποχή και μετά διαδόθηκε ο πλαγίαυλος, ο οποίος και χρησιμοποιείται σήμερα τελειοποιημένος ως όργανο της ορχήστρας. Μέχρι περίπου τα μέσα του 17ου αιώνα ο σωλήνας του πλαγίαυλου ήταν ενιαίος με κυλινδρική διάτρηση. Στη συνέχεια παρουσιάστηκε, αρχικά στη Γαλλία, ένας τύπος που «σπάει» σε τρία τμήματα, την κεφαλή, το μεσαίο τμήμα και τη βάση. Από αυτά, η κεφαλή είχε κυλινδρική διάτρηση, ενώ τα άλλα μέρη μία αντίστροφη κωνική. Ο λυόμενος τύπος πλαγίαυλου εξυπηρετεί την ακρίβεια στη διάτρηση και τη διόρθωση του ήχου με παρεμβολή μεσαίων τμημάτων διαφορετικού μήκους.

Ο σωλήνας του πλαγίαυλου είχε μέχρι το 17ο αιώνα συνήθως 6 οπές. Τάπες και κλειδιά τοποθετήθηκαν αρχικά από Γάλλους κατασκευαστές με τη δημιουργία του λυόμενου τύπου. Στη διάρκεια του 18ου αιώνα αυξήθηκε ο αριθμός των οπών σε 8 και μετά το 1800 ακόμα περισσότερο. Το 1832 κατασκεύασε ο Th. Boehm ένα πλαγίαυλο με κωνική διάτρηση, στον οποίο οι οπές ήταν διαταγμένες αποκλειστικά με κριτήρια ακουστικά και όχι χειρισμού. Το 1847 ακολούθησε ο κυλινδρικός πλαγίαυλος με κεφαλή παραβολικής διάτρησης και βελτιωμένες τάπες, ο οποίος χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα. Το αρχικά ξύλινο αυτό όργανο κατασκευαζόταν κάποια εποχή από ελεφαντόδοντο, το 19ο αιώνα και από γυαλί. Από τις αρχές του 20ου αιώνα κατασκευάζονται οι πλαγίαυλοι για χρήση στην ορχήστρα σχεδόν αποκλειστικά από μέταλλο - κάποια μοντέλα είναι δε ασημένια ή επίχρυσα!.

Περιγράφοντας την εξέλιξη του φλάουτου και των άλλων οργάνων σ' αυτή την εφαρμογή είναι πιθανόν να νομιστεί ότι τα όργανα της ορχήστρας βελτιώθηκαν σε 3-4 στάδια από μερικούς ικανούς οργανοποιούς και πήραν γρήγορα την τελική μορφή που γνωρίζουμε σήμερα. Στην πραγματικότητα έχουν συμμετάσχει στη βελτίωση αυτών των οργάνων στη διάρκεια μισής χιλιετίας εκατοντάδες οργανοποιοί, καθένας από τους οποίους έχει βελτιώσει τη μία ή την άλλη λεπτομέρεια ή έχει κατασκευάσει ένα εξ αρχής νέο όργανο, το οποίο άλλοι νεότεροι βελτίωσαν αργότερα. Στον πίνακα που παρουσιάζεται με πάτημα εδώ δίνονται πάνω από 1000 οργανοποιοί που συνέβαλαν σε μία περίοδο 500 ετών στην κατασκευή και βελτίωση του φλάουτου.

Κλίμακες και Ήχοι

O πλαγίαυλος έχει ήχο μαλακό, διαυγή, γλυκό και ήπιο (), γιατί απουσιάζουν ανώτερες αρμονικές. O ήχος του εκτείνεται συνολικά σε περισσότερες από 3 οκτάβες (), από αυτές όμως μόνο 2½ οκτάβες περίπου ανήκουν στην περιοχή άριστης αποδόσεως (, ). O Γ.Σ.Μπαχ χρησιμοποιεί στο 5ο βρανδεμβούργιο κοντσέρτο για πρώτη φορά πλαγίαυλο (), αντί του φλάουτου με ράμφος που συνήθιζε. Περίπου από το 1770 ανήκει το φλάουτο στη βασική συγκρότηση των ξύλινων πνευστών της ορχήστρας - αν και ο Μότσαρτ δηλώνει ότι αντιπαθεί αυτό το όργανο. Στην ορχήστρα παίζει στο ύψος των βιολιών (), συχνά δε εναλλάσσεται με αυτά () ή έρχεται σε «διάλογο» με άλλα πνευστά, π.χ. με το όμποε στην 6η συμφωνία του Μπετόβεν (), στη συμφωνία κοντσερτάντε του Μόσελες () και στη σουίτα Peer Gynt του Γκριγκ () ή με το κλαρινέτο σε κοντσέρτο του Ντάντσι ().

Στη συμφωνία κοντσερτάντε του Φρ. Ντεβιάν παίζουν σόλο το φλάουτο και το φαγκότο () και στο έργο Pan et les Oiseaux του Μουκέ συνοδεύεται το φλάουτο από την άρπα και ορχήστρα (). Στην 9η συμφωνία του Μπετόβεν παίζουν τα έγχορδα με τα ξύλινα πνευστά το θέμα του adagio (), το οποίο στη συνέχεια επαναλαμβάνουν τα φλάουτα και τα όμποε (). Στο κοντσέρτο για τσέλο του Στ. Κουκουναρά παίζει το φλάουτο ένα θέμα και ακολουθούν με παραλλαγές το όμποε και το κλαρινέτο ().

Στο adagio (KV 617) του Μότσαρτ παίζει το φλάουτο με γυάλινη αρμόνικα, όμποε, βιόλα και βιολοντσέλο (). Στο 3ο από τα τέσσερα κουαρτέτα του ίδιου συνθέτη παίζει το φλάουτο με το τσέλο () και στο 4ο με τη βιόλα και το τσέλο (). Σ' ένα κουαρτέτο του Σούμπερτ παίζει το φλάουτο με βιόλα και τσέλο, ενώ συνοδεύεται από κιθάρα (). Στο φινάλε της 4ης συμφωνίας του Μπραμς, το φλάουτο αναπτύσσει ένα θέμα (), το οποίο στη συνέχεια παραλαμβάνεται από το όμποε (). Στην οπερέτα Η νυχτερίδα του Γιόχαν Στράους παίζει αρχικά το όμποε το κυρίως θέμα και στη συνέχεια το επαναλαμβάνει το φλάουτο, ενώ τα έγχορδα και τα φαγκότα συνοδεύουν με χορευτικούς ρυθμούς (). Ο Τσαϊκόφσκυ χρησιμοποιεί στα έργα του συνήθως 3 φλάουτα, εδώ ένα απόσπασμα από τον Kαρυοθραύστη (). Το επόμενο κομμάτι είναι σύνθεση άγνωστου Ιάπωνα μουσικού και παίζει το φλάουτο με άρπα (). Το φλάουτο χρησιμοποιείται κατά τις τελευταίες δεκαετίες όλο και συχνότερα σε κομμάτια μουσικής τζαζ (), αλλά και στη σύγχρονη ελληνική έντεχνη (, ) και τη δημοτική μουσική ().

(συνεχίζεται)

Στέλιος Φραγκόπουλος, Stelios Frangopoulos

W.A.Mozart: Κουαρτέτο για φλάουτο KV285

Τα ξύλινα πνευστά

2007-05-01T09:07:00.000+03:00

...

Πρόκειται για μουσικά όργανα που προέκυψαν ιστορικά από το καλάμι ή το άδειο κόκκαλο, στα οποία φύσαγαν οι απώτεροι πρόγονοι του ανθρώπου για να δημιουργήσουν ήχους (). Όλα τα ξύλινα πνευστά είναι σωλήνες διαφορετικού μήκους με οπές στα πλευρά τους. Αν και ο χαρακτηρισμός τους ως «ξύλινων» προδίδει το υλικό κατασκευής τους, τα όργανα αυτά κατασκευάζονται στον 20^ο αιώνα και από άλλα υλικά, όπως μέταλλα και έβενο.

Οι ήχοι αυτών των οργάνων δημιουργούνται, είτε με πρόσκρουση ρεύματος αέρα σε λεπτή ακμή (φλογέρα, φλάουτο) είτε με ταλαντώσεις που προκαλούνται σε μονό (κλαρινέτο κ.ά.) ή διπλό γλωσσίδι (όμποε, φαγκότο). Κατά μήκος του σωλήνα των οργάνων υπάρχουν οπές, οι οποίες καλύπτονται, είτε με τα άκρα των δακτύλων, είτε με τάπες που ενεργοποιούνται από τον οργανοπαίκτη μέσω λεπτών μοχλών. Με κάθε κλείσιμο ή άνοιγμα μίας οπής μεταβάλλεται το μήκος του σωλήνα αέρα μέσα στο όργανο κι έτσι δημιουργείται διαφορετικός τόνος. Οι τάπες άρχισαν να τοποθετούνται στα ξύλινα πνευστά ήδη κατά το 18^ο αιώνα και βελτίωναν σταδιακά το χειρισμό και την απόδοσή τους.

Η ομάδα των ξύλινων πνευστών της ορχήστρας περιλαμβάνει φλάουτα, όμποε, κλαρινέτα, φαγκότα καθώς και τα συγγενή τους όργανα: πίκολο φλάουτο, αγγλικό κόρνο, μπάσο κλαρινέτο και κόντρα φαγκότο. Aυτά τα όργανα καλύπτουν όλα μαζί την έκταση ήχων του πιάνου. Μέχρι την εποχή που βελτιώθηκαν κατά το 19^ο αιώνα τα χάλκινα πνευστά με την επινόηση των βαλβίδων, τα ξύλινα πνευστά ήταν στην ορχήστρα ισότιμα με τα έγχορδα. Αυτός είναι και ο λόγος που τα όργανα αυτά είχαν προνομιακή αντιμετώπιση από συνθέτες του μπαρόκ και της κλασικής περιόδου.

Σημειώνουμε ακόμα ότι στα ξύλινα πνευστά «ανήκουν» και όργανα που κατασκευάστηκαν εξ αρχής από μπρούντζο, παίζουν όμως, όπου προβλέπεται η χρήση τους, με τα ξύλινα: το σαξόφωνο με επιστόμιο κλαρινέτου και το σαρουζόφωνο με διπλό γλωσσίδι.

(Stelios Frangopoulos, Στέλιος Φραγκόπουλος)(συνεχίζεται)

Κουαρτέτο «ξύλινων» πνευστών

Η άρπα

2007-03-31T22:24:00.000+03:00

...
Τεχνικά Στοιχεία

Η σύγχρονη άρπα αποτελεί εξέλιξη της ιρλανδικής που εισήχθη από την Ανατολή περί τον 8ο αιώνα μ.Χ. Αποτελείται από ένα λοξά ανερχόμενο σώμα συντονισμού (ηχείο), ένα ζυγό διπλού τόξου και μία κατακόρυφη κολόνα, στο πόδι της οποίας βρίσκεται ο μηχανισμός των πεντάλ (βλέπε επόμενα). Το ύψος του οργάνου είναι περίπου 1,80 m, ζυγίζει δε περί τα 35 kg. O οργανοπαίκτης αγκαλιάζει το όργανο, το στηρίζει στον ώμο του και παίζει τις χορδές με τα δάκτυλα των δύο χεριών. Διάφορες σύγχρονες μορφές άρπας φαίνονται σε εικόνες με πάτημα εδώ. Σημειώνουμε ακόμα ότι το παίξιμο της άρπας είναι ιδιαίτερα επώδυνο για τα δάκτυλα.

Ήχοι Χορδών

Η άρπα για τη συμφωνική ορχήστρα διαθέτει 47 χορδές και καλύπτει 6½ οκτάβες ήχου (). Ο οργανοπαίκτης χρησιμοποιεί, ανάλογα με το είδος του κομματιού, τα δάκτυλά του ή ένα πλήκτρο που κρατάει ().

Προβληματικό στη χρήση της άρπας ήταν ότι σε κάθε χορδή αντιστοιχούσε ένας μοναδικός ήχος. Ο οργανοπαίκτης δεν είχε τη δυνατότητα να "μικρύνει" το μήκος της χορδής, όπως π.χ. στα έγχορδα με τάστα και να ανυψώσει τον ήχο. Στις αρχές του 19ου αιώνα επινοήθηκε λοιπόν ο μηχανισμός των πεντάλ. Στις χορδές ίδιας νότας αντιστοιχεί ένα πεντάλ, με του οποίου το πάτημα κατά ένα βήμα ανεβαίνουν οι νότες κατά ένα ημιτόνιο και για διπλό βήμα κατά δύο ημιτόνια (). Για να καλυφθούν και οι 47 χορδές απαιτούνται λοιπόν 7 πεντάλ. 'Ενα όγδοο μικρότερο πεντάλ χρησιμεύει για τη διατήρηση του ήχου. Αυτό το είδος άρπας χρησιμοποιείται τελειοποιημένο μέχρι σήμερα. Είναι προφανές ότι το παίξιμο της άρπας απαιτεί εντατική εργασία, τόσο με τα χέρια, όσο και με τα πόδια (, ).

Όταν τα δάκτυλα του οργανοπαίκτη γλυστρούν γρήγορα και απαλά πάνω στις χορδές, τότε δημιουργείται ένα glissando (). Όμοιος ήχος για μεμονωμένες χορδές μπορεί να δημιουργηθεί και με το πάτημα των πεντάλ ().

Μουσική για Άρπα

Tα πρώτα έργα που αναφέρουν ρητά τη χρήση άρπας τοποθετούνται στα μέσα του 16ου αιώνα. Το 17ο αιώνα χρησιμοποιείται η άρπα συχνά ως όργανο για basso continuo σε ορχήστρες όπερας (Μοντεβέρντι «Orfeo»). Πριν από το 18ο αιώνα δεν αναφέρονται έργα για σόλο άρπας. Περί το 1770 κυκλοφορούν στο Παρίσι ελαφρότερες συνθέσεις (σονάτες, τρίο κτλ.) Ακολουθούν σημαντικά έργα από τον Αλμπρεχτσμπέργκερ (1772, 4 κοντσερτίνο), από τον Μότσαρτ, o οποίος γνώριζε βέβαια μία απλούστερη άρπα από αυτή που καθιερώθηκε αργότερα (adagio-rondo, ), Σπορ (1807, 2 κοντσέρτα για βιολί και άρπα) κ.ά. Το κομμάτι που ακολουθεί είναι από μία σονάτα για σόλο άρπα του Κ.Φ.Ε. Μπαχ ().

Στα συμφωνικά έργα της κλασικής περιόδου δεν παίζει ρόλο η άρπα κι αυτό οφείλεται στην απλή δομή της, πριν από την εισαγωγή των πεντάλ (βλέπε προηγούμενα). Αργότερα χρησιμοποιήθηκε συχνά σε όπερες, στη συμφωνική ποίηση και σε άλλα έργα από τους Μπερλιόζ (, ), Μπιζέ (, ), Ντυράντ (, ), Λιστ, Βάγκνερ, Μάλερ, Ντεμπισύ () και Ρίχ. Στράους. Από τότε συμμετέχει η άρπα ισότιμα στην ορχήστρα ως το όργανο με τη μεγαλύτερη έκταση ήχων - μια και το πιάνο δεν εντάσσεται στη συγκρότηση της ορχήστρας.

Στο έργο Harold en Italie του Μπερλιόζ συνοδεύει η άρπα τη βιόλα (). Στη Λίμνη των Κύκνων του Τσαϊκόφσκυ ξεκινάει η άρπα με το σόλο βιολί και συνεχίζει αυτοσχεδιαστικά (). Στο συμφωνικό ποίημα του Σμέτανα, Η πατρίδα μου παίζει η άρπα την εισαγωγή του πρώτου μέρους (). Ο Γκ. Πιερνέ έχει συνθέσει ένα κοντσέρτο για άρπα και ορχήστρα (). Στη Βαρκαρόλα από το έργο Τα παραμύθια του Χόφμαν του Όφενμπαχ συνοδεύει η άρπα τη μελωδία (). Στο έργο του Μαν. Καλομοίρη Ρωμαίικη Σουίτα συνοδεύει η άρπα επίμονα την ορχήστρα και τα σόλο όργανα (). Στο έργο Whirlwind του Κάρλος Σαλζέντο παίζει η άρπα σόλο (). Ενδιαφέροντα έργα για άρπα γράφτηκαν μέχρι και το 1971 από τον Ταλ για το βιρτουόζο Ζαμπαλέτα ένα κοντσέρτο για άρπα και ηλεκτρονικά όργανα. Στο κοντσέρτο για τσέλο του Στ. Κουκουναρά συνοδεύει η άρπα το σολιστικό όργανο ().

Επειδή σ' αυτό και στα άλλα όργανα αυτής της εφαρμογής παρατίθεται κατ' ανάγκη μόνο ένας περιορισμένος αριθμός συνθέσεων, δεν πρέπει να νομιστεί ότι εξαντλείται με αυτές τις αναφορές και το σύνολο των συνθέσεων κάθε οργάνου. Δίνουμε ενδεικτικά εδώ ένα πίνακα με σημαντικά έργα για άρπα για να αντιληφθεί ο αναγνώστης τον πλούτο των δημιουργιών που είναι διαθέσιμες.(Stelios Frangopoulos, Στέλιος Φραγκόπουλος)

(συνεχίζεται)

orxistra

Η συμφωνική μουσική και τα όργανα της ορχήστρας

Επίλογος

Piotr Tchaikovsky: Marche SlavTerrassa's young symphonic Orchestra

Άλλα κρουστά

Το ξυλόφωνο

Asturias marimba

Bartók: Μουσική για έγχορδα,κρουστά και σελέστα (β' μέρος)

Τα κύμβαλα

Seattle Cascades 2006 Cymbal Line

Το τύμπανο II

Big Band Jazz and Drum Solo

Το τύμπανο I

Concerto Fantasyfor Two Timpanists & Orchestra

Τα κρουστά όργανα

Κοντσέρτο για κρουστά του Darius Milhaud

Το σαξόφωνο

The World Saxophone Quartet

Sail Along Silv'ry Moon

Η Τούμπα

Oystein Baadsvik plays Carnival of Venice

Το τρομπόνι

Nils Landgren plays Jazz Trombone

Το κόρνο

Horns of the Berlin & Vienna Philharmonics

Η τρομπέτα II

Jon Faddis - Jazz Trumpet

Η τρομπέτα I

J. Haydn: Κοντσέρτο για τρομπέτα, μέρος α'

Τα χάλκινα πνευστά

Αυστριακή ορχήστρα χάλκινων πνευστώνσε τοπικό πανηγύρι

Το φαγκότο

Super Mario Bassoon quartet

Το κλαρινέτο II

Eric Dolphy: God Bless the Child

Το κλαρινέτο I

W.A. Mozart: Κοντσέρτο για κλαρινέτο, 2ο μέρος

Το όμποε II

Henri Dutilleux: Sonata for oboe and piano

Το όμποε I

W.A.Mozart: Κοντσέρτο για όμποε KV 314Όμποε παίζει ο Heinz Holliger

Το φλάουτο II

Bach Flute Sonata (BWV 1031)

Το φλάουτο I

W.A.Mozart: Κουαρτέτο για φλάουτο KV285

Τα ξύλινα πνευστά

Η άρπα

Η Jennifer Cambell παίζει μια φαντασίαπάνω σε ένα θέμα του Haydn (2001)

Piotr Tchaikovsky: Marche Slav
Terrassa's young symphonic Orchestra

Bartók: Μουσική για έγχορδα,
κρουστά και σελέστα (β' μέρος)

Concerto Fantasy
for Two Timpanists & Orchestra

Αυστριακή ορχήστρα χάλκινων πνευστών
σε τοπικό πανηγύρι

W.A.Mozart: Κοντσέρτο για όμποε KV 314
Όμποε παίζει ο Heinz Holliger

Η Jennifer Cambell παίζει μια φαντασία
πάνω σε ένα θέμα του Haydn (2001)