08 October 2007

 

Το τύμπανο I

...
Ιστορικά και Τεχνικά Στοιχεία (*)

Πρόκειται για μεμβρανόφωνο με συγκεκριμένο ύψος ήχου που αποτελεί το σημαντικότερο κρουστό όργανο της συμφωνικής ορχήστρας. Κατασκευαστικά αποτελείται από ένα ημισφαιρικό ή παραβολοειδές χάλκινο ηχείο, πάνω στο οποίο τεντώνεται μία μεμβράνη από δέρμα ή συνθετικό υλικό. Οι πλαστικές μεμβράνες πλεονεκτούν, επειδή δεν επηρεάζονται από αλλαγές της θερμοκρασίας, υστερούν όμως σε ηχητική απόδοση. Στη μέση του χάλκινου ηχείου υπάρχει οπή, με διάμετρο περί τα 3 cm, για εξισορρόπηση των πιέσεων και μείωση των ηχητικών αποσβέσεων.

Για ακρίβεια και εξοικονόμηση χρόνου κατά το χόρδισμα του τυμπάνου, αλλά και για ταχεία μεταβολή της τονικότητας, έχουν χρησιμοποιηθεί από το 19ο αιώνα διάφορες μέθοδοι μηχανικής επεμβάσεως στα σημεία στηρίξεως της μεμβράνης (μηχανικό τύμπανο). Ο τύπος που κυρίως χρησιμοποιείται σήμερα έχει ένα πεντάλ, με το οποίο ελέγχεται η τάση της μεμβράνης και μέσω αυτής το ύψος του παραγόμενου ήχου.

Τα τύμπανα αποτελούν πανάρχαια σκεύη δημιουργίας ήχου για θρησκευτικούς, πολεμικούς και ψυχαγωγικούς σκοπούς και συναντώνται σε όλους τους πολιτισμούς που παρουσιάστηκαν στη Γη. Τα ευρωπαίκά τύμπανα είναι ασιατικής και μεσανατολικής προελεύσεως και συνδυάζονταν στις χώρες προελεύσεώς τους με πνευστά όργανα. Στην Ευρώπη φαίνεται να έφτασαν μέχρι το 13ο αιώνα ως λάφυρα από τις σταυροφορίες. Αρχικά ήταν μικρά σε μέγεθος, όπως και οι ασιατικοί πρόγονοί τους. Περί τον 15ο αιώνα άρχισαν να κατασκευάζονται όμως και μεγαλύτερα μεγέθη, τα οποία αποτελούσαν, μαζί με τις τρομπέτες, εξοπλισμό του ιππικού. Τα μέλη των συντεχνιών τρομπετιστών και τυμπανιστών στην περίοδο 16ος-19ος αιώνας ήταν ισότιμοι με τους αξιωματικούς του στρατού.

Ήχοι Τυμπάνων

Τα τύμπανα κατασκευάζονται σε διάφορες τονικότητες, οι οποίες εξαρτώνται από τη διάμετρο της μεμβράνης και την ένταση, με την οποία αυτή τεντώνεται. Τα συνηθέστερα μεγέθη είναι, το μπάσο, με διάμετρο 75-81 cm, το μεγάλο, με διάμετρο 68-71 cm, το μικρό, με διάμετρο 61-66 cm και το υψηλό τύμπανο, με διάμετρο 56-58 cm. Με εξαίρεση το μπάσο τύμπανο, τα υπόλοιπα χαρακτηρίζονται με μία μεσαία νότα της περιοχής ήχων τους. Στη συμφωνική ορχήστρα χρησιμοποιούνται συνήθως 3 τύμπανα .

Σε μερικές περιπτώσεις χρησιμοποιούνται και άλλα μικρότερα. Όποιο μέγεθος κι αν έχει το τύμπανο, τα κτυπήματα με τους επικρουστήρες (μπαγκέτες) δίνονται συνήθως στο περιθώριο της μεμβράνης, περίπου μία παλάμη από το άκρο. Κτυπήματα προς το κέντρο της μεμβράνης προκαλούν ήχο υπόκωφο και στροβιλοειδή.

Ως μπαγκέτες του τυμπάνου χρησιμοποιούνται ξύλινες βέργες, μήκους περί τα 36 cm, και κεφαλή γυμνή (σκληρός ήχος, τύμπανο στη Jazz) ή από τσόχα (ενδιάμεσος ήχος, ) ή από μαλακό συνθετικό υλικό (μαλακός ήχος, ). Ανάλογα με την τεχνική χρήσης των επικρουστήρων, γίνονται αντιληπτά διακεκριμένα κτυπήματα () ή τρέμολο (). Με χρήση και του πεντάλ του οργάνου επιτυγχάνεται γλίστρημα του ήχου (glissando, ).

Τα τύμπανα είχαν μέχρι και μεγάλο μέρος του 17ου αιώνα υποβαθμισμένο ρόλο στην ορχήστρα. Στις παρτιτούρες δεν καταγραφόταν συνήθως το μέρος τους. Μέχρι και το 18ο αιώνα συμμετείχε συνήθως ένα τύμπανο, σπανιότερα προβλέπονταν δύο ή τρία. Εδώ δίνονται μερικά αποσπάσματα από έργα αυτής της περιόδου: Ο Φιλιντόρ έχει συνθέσει ένα εμβατήριο με σόλο τυμπάνων (Philidor, Le Mariage de la Grosse Cathos). Στη Μουσική για τα βασιλικά βεγγαλικά του Χαίντελ αρχίζει η ουβερτούρα με έντονους τυμπανισμούς (Haendel, βασιλικά βεγγαλικά), ενώ στο δεύτερο allegro παίζει σόλο η τρομπέτα και τα τύμπανα κρατάνε το ρυθμό (Haendel, βασιλικά βεγγαλικά). Σε άλλο έργο του Χαίντελ κλείνει η χορωδία με τυμπανισμούς (Haendel, ανθέμιο). Στη Σουίτα Νο 3 του Μπαχ ακούγεται το τύμπανο στο φινάλε του δεύτερου μέρους (Bach, κοντσέρτο για βιολί).

Στο Ντιβερτιμέντο KV 188 του Μότσαρτ ακούγεται το τύμπανο απόμακρο (Mozart, Divertimento KV 188). Το τύμπανο υποστηρίζει αποφασιστικά στιγμές εντάσεως στα κοντσέρτα 20 και 24 για πιάνο και ορχήστρα (Mozart, κοντσέρτο 20 για πιάνο, Mozart, κοντσέρτο 24 για πιάνο), ενώ στις συμφωνίες 38 (Της Πράγας) και 39 υπογραμμίζουν κτυπήματα τη μεγαλοπρέπεια της εισαγωγής (Mozart, συμφωνία 38, της Πράγας, Mozart, συμφωνία 39). Στην όπερα Ντον Τζιοβάνι οι τυμπανισμοί είναι έντονοι και υποδηλώνουν δραματικές στιγμές (Mozart, Don Givanni). Τέλος, το Κύριε! του Requiem του μεγάλου συνθέτη, το τελευταίο μουσικό κομμάτι που συνέθεσε λίγο πριν το θάνατό του, κλείνει με χαρακτηριστική υποστήριξη των τυμπάνων (Mozart, Requiem, Kyrie!).

Ο Χάυντν κάνει στα έργα του επίσης ενδιαφέρουσα χρήση των τυμπάνων: Στο έργο Η Δημιουργία κορυφώνεται η εισαγωγή του θέματος με ισχυρά κτυπήματα (Haydn, Η δημιουργία). Αξιοσημείωτη είναι ακόμα η χρήση των τυμπάνων στο κοντσέρτο του για τρομπέτα (Haydn, κοντσέρτο για τρομπέτα, Haydn, κοντσέρτο για τρομπέτα). Ο ίδιος συνθέτης έχει δημιουργήσει επίσης μία Λειτουργία των τυμπάνων, υπό το φόβο κατάληψης της Βιέννης από τα γαλλικά στρατεύματα (1796, Λειτουργία σε εποχή πολέμου). Η χορωδία συνοδεύεται από τα «πολεμικά όργανα» τρομπέτα και τύμπανο (Haydn, Missa in tempore belli, Haydn, Missa in tempore belli, Haydn, Missa in tempore belli).

Κατά το 19ο αιώνα αυξήθηκε ο αριθμός των τυμπάνων στην ορχήστρα και αναβαθμίστηκε ο ρόλος τους, αρχικά με τα έργα του Μπετόβεν, κυρίως από την 3η συμφωνία του (Beethoven, 3η συμφ., α' μέρος, Beethoven, 3η συμφ., α' μέρος, Beethoven, 3η συμφ., β' μέρος) και μετά, π.χ. στην 4η (Beethoven, 4η συμφ., β' μέρος, Beethoven, 4η συμφ., δ' μέρος) και στην 5η συμφωνία, στην έναρξη και στο κλείσιμο του α' μέρους (Beethoven, 5η συμφ., α' μέρος), καθώς επίσης στη γέφυρα με τύμπανα από το 3ο στο 4ο μέρος (Beethoven, 5η συμφ.). Επίσης, στην έκτη συμφωνία, στο 4ο μέρος όπου στροβιλισμοί και κτυπήματα τυμπάνων, στα οποία απαντούν έγχορδα και ξύλινα πνευστά, υποδηλώνουν βροντές και κεραυνούς (Beethoven, 6η συμφ., Beethoven, 6η συμφ.) και στην 7η συμφωνία (Beethoven, 4η συμφ., γ' μέρος). Στο πρώτο μέρος του κοντσέρτου για βιολί, το τύμπανο δίνει ρυθμό στην εισαγωγική γέφυρα (Beethoven, κοντσ. για βιολί) και στην ανάπτυξη του θέματος (Beethoven, κοντσ. για βιολί).

Στο 5ο κοντσέρτο του Μπετόβεν για πιάνο και ορχήστρα ερμηνεύεται η εισαγωγική μ
ελωδία πανηγυρικά, ενισχυόμενη ενεργητικά από τα τύμπανα (Beethoven, κοντσ. για πιάνο). Στο τρίτο μέρος του ίδιου κοντσέρτου δημιουργούν τα τύμπανα τη ρυθμική συνοδεία, καθώς το πιάνο ολοκληρώνει το σόλο του (Beethoven, κοντσ. για πιάνο). Στην τρίτη εισαγωγή Leonore δίνουν τα τύμπανα ρυθμό στο δεξιοτεχνικό παίξιμο των βιολιών (Beethoven, τρίτη εισ. Leonore). Στην Πανηγυρική Λειτουργία (Missa Solemnis) υπογραμμίζουν οι τυμπανισμοί τη μεγαλοπρέπεια των ψαλμών (Beethoven, Missa Solemnis, Gloria, Beethoven, Missa Solemnis, Agnus Dei). Στο presto της 9ης συμφωνίας αναγγέλλει η τρομπέτα με υπόκρουση τυμπάνων το ρετσιτατίβο (). Τέλος, με την 9η συμφωνία εισήγαγε ο Μπετόβεν στην ορχήστρα επίσης μεγάλα τύμπανα και άλλα κρουστά (Beethoven, 9η συμφ., ).

Μετά τον Μπετόβεν γίνεται εντυπωσιακή χρήση των τυμπάνων στα συμφωνικά έργα. Στο scherzo του Όνειρου θερινής νύκτας ο Μέντελσον προδιαγράφει ένα σόλο τυμπάνου που υποστηρίζεται από ξύλινα πνευστά (Mendelssohn, 'Ονειρο θερινής νύκτας). Στο κοντσέρτο για 2 πιάνα του ίδιου συνθέτη υποστηρίζουν τα τύμπανα στο κλείσιμο του πρώτου μέρους (Mendelssohn, κοντσ. για 2 πιάνα). Στο "τραγούδι του μεθυσιού" του Kaspar στην όπερα Freischuetz του Βέμπερ υπογραμμίζουν τα τύμπανα της φράσεις του τραγουδιστή (Weber, Freischuetz) και σε άλλο σημείο δημιουργούν γέφυρα για την είσοδο του τραγουδιστή (Weber, Freischuetz).

Στα κοντσέρτα για κλαρινέτο και σε άλλα έργα του ο Σπορ κάνει επίσης χαρακτηριστική χρήση των τυμπάνων (Spohr, κοντσ. για κλαρινέτο). Στην εισαγωγή της όπερας του Ροσίνι, Γουλιέλμος Τέλλος, περιγράφεται το ξέσπασμα μιας καταιγίδας με κρεσέντο της ορχήστρας που συνοδεύεται από έντονη τυμπανοκρουσία (Rossini, Wilhelm Tell). Η τυμπανοκρουσία συνεχίζεται και κατά την εξέλιξη της καταιγίδας (Rossini, Wilhelm Tell), ενώ σημαντικό ρόλο παίζουν τα τύμπανα και στον καλπασμό που ακολουθεί σ' αυτή την εισαγωγή του Ροσίνι λίγο μετά (Rossini, Wilhelm Tell). Επίσης, στην ουβερτούρα του έργου Ο κουρέας της Σεβίλης του ίδιου συνθέτη (Rossini, Ο κουρέας της Σεβίλης, Rossini, Ο κουρέας της Σεβίλης).


Ακόμα χρησιμοποιούν τύμπανα σε χαρακτηριστικά σημεία έργων τους, ο Μπιζέ στη σουίτα Arlesienne (Bizet, L' Arlesienne, σουίτα), o Μπραμς στις συμφωνίες (Brahms, συμφ. No. 2,Brahms, συμφ. No. 3, Brahms, συμφ. No. 4), στο κοντσέρτο για βιολί (Brahms, κοντσ. για βιολί), στο κοντσέρτο για πιάνο (Brahms, κοντσ. για πιάνο) και στο διπλό κοντσέρτο, όπου τα τύμπανα δημιουργούν γέφυρα στο πέρασμα από τα σόλο όργανα (τσέλο και βιολί) στην ορχήστρα (Brahms, διπλό κοντσέρτο τσέλο & βιολί), ο Τσαϊκόφσκυ στην εισαγωγή Ρωμαίος & Ιουλιέτα (Tchaikovsky, Tchaikovsky, Tchaikovsky), στη 2η (Tchaikovsky, 2η συμφωνία) και στην 6η συμφωνία (Παθητική,Tchaikovsky, 6η συμφωνία, Tchaikovsky, 6η συμφωνία), ο Βάγκνερ στον Ιπτάμενο Ολλανδό (Wagner, Fliegender Hollaender, Wagner, Fliegender Hollaender), στο Χρυσό του Ρήνου (Wagner, Rheingold), στη Βαλκυρίa (Wagner, Walkuere) και στο Τριστάνος & Ιζόλδη (Wagner, Tristan & Isolde), ο Ντεμπισύ (Debussy, Συμφωνικά σχέδια), ο Μποροντίν στους χορούς (Borodin, χοροί), ο Προκόφιεφ στη μουσική μπαλέτου με τρέμολο των τυμπάνων (Prokofief, Romeo & Julia), ο Ραμίρεζ στην εισαγωγή του Κύριε! στη Missa Criolla (J.Strauss, Η νυχτερίδα) κ.ά.

Επίσης, στο ζωηρό και ρυθμικό πρελούδιο της όπερας Carmen του Μπιζέ, ακούγονται τύμπανα, κύμβαλα και άλλα κρουστά (Bizet, όπερα Carmen). Ζωηρή είναι επίσης η έναρξη της εισαγωγής στην οπερέτα H νυχτερίδα του Γιόχαν Στράους, όπου ακούγονται ισχυρά κτυπήματα τυμπάνου (J.Strauss, Η νυχτερίδα), ενώ στο έργο του Με βροντές & αστραπές μιμούνται τα τύμπανα, το ταμπούρο και τα κύμβαλα τις βροντές (Johann Strauss, Unter Donner und Blitz). Στο έργο Perpetuum Mobile του ίδιου συνθέτη παίζουν τα τύμπανα ένα σόλο και στη συνέχεια συνοδεύουν την ορχήστρα στο αποκορύφωμα (J.Strauss, Perpetuum Mobile). Το adagio της Φανταστικής Συμφωνίας του Μπερλιόζ κλείνει με στροβιλισμούς των τυμπάνων (Berlioz, Φανταστική Συμφωνία) που παρεμβάλλονται στη μελωδία του αγγλικού κόρνου. Στο Bolero του Ραβέλ ακούγεται το θέμα με τύμπανα (Ravel, Bolero) και, για σύγκριση, με πιτσικάτο των κοντραμπάσων (Ravel, Bolero).

Από το έργο Finlandia του Σιμπέλιους, ένα σόλο τυμπάνων με συνοδεία της ορχήστρας (Sibelius, Finlandia) και το κλείσιμο με έντονη παρουσία των τυμπάνων (Sibelius, Finlandia). Επίσης, στην όπερα Turandot του Πουτσίνι στο κλείσιμο του "Signore, ascolta ... non piangere ... piu" (Puccini, Turandot).


Ενδιαφέρουσα χρήση των τυμπάνων κάνει στις συμφωνίες του ο Ντβόρζακ (Dvorak, 7η συμφωνία, Dvorak, 9η συμφωνία, Dvorak, 9η συμφωνία). Εντυπωσιακή είναι επίσης η χρήση των τυμπάνων από τoν ίδιο συνθέτη στους Σλαβονικούς χορούς (Dvorak, Σλαβονικοί χοροί, Dvorak, Σλαβονικοί χοροί, Dvorak, Σλαβονικοί χοροί). Ο Σαιν-Σανς στο έργο Danse Macabre ολοκληρώνει τις μουσικές φράσεις με συνοδευτικά κτυπήματα του τυμπάνου (Saint-Saens, Danse Macabre). Η πρώτη συμφωνία του Μάλερ κλείνει με έντονο τον ήχο των τυμπάνων και άλλων κρουστών (Mahler, 1η συμφωνία), ενώ και στα άλλα έργα του ίδιου συνθέτη γίνεται αξιοπρόσεκτη χρήση των τυμπάνων - εδώ στην πέμπτη συμφωνία (Mahler, 5η συμφωνία).

Τα τύμπανα κλείνουν τη δραματική σκηνή μιας καρατομήσεως στη Φανταστική Συμφωνία του Μπερλιόζ (Berlioz, Φανταστική Συμφωνία). Ανάλογη ατμόσφαιρα έντασης δημιουργεί ο Ρίχ. Στράους με τα τύμπανα στη σκηνή του απαγχονισμού του Till Eulenspiegel (R.Strauss, Till Eulenspiegel). Στο επόμενο κομμάτι σύγχρονης ελληνικής μουσικής της Ε. Καραΐνδρου υπογραμμίζει το τύμπανο μία επίσης δραματική σκηνή (Καραϊνδρου, Θάνατος της Ρόζας). Στο κοντσερτίνο για τρομπόνι του Γκάρετ Γουντ δίνει το τύμπανο το ρυθμό του θέματος (Gareth Wood: Κοντσερτίνο).

Στο έργο Ιεροτελεστία της Άνοιξης του Στραβίνσκυ εναλλάσσουν τα τύμπανα σ' ένα μοτίβο με τα χάλκινα και τα ξύλινα πνευστά (Stravinsky, Iεροτελεστία της 'Ανοιξης). Στο πρώτο μέρος του ίδιου έργου δυνατοί ρυθμοί των τυμπάνων αναγγέλλουν τις Τελετές των αντίπαλων φυλών (Stravinsky, Iεροτελεστία της 'Ανοιξης), ενώ στο Δοξαστικό για την εκλεκτή παρθένο του δεύτερου μέρους εισέρχονται τα τύμπανα ορμητικά και δημιουργούν μία άγρια ατμόσφαιρα (Stravinsky, Iεροτελεστία της 'Ανοιξης). Το έργο αυτό του Στραβίνσκυ κλείνει με το Χορό της θυσίας, όπου τα τύμπανα και τα υπόλοιπα κρουστά συμμετέχουν αποφασιστικά - εδώ ένα απόσπασμα (Stravinsky, Iεροτελεστία της 'Ανοιξης).

Στο έργο Carmina Burana του Ορφ, κατά την επίκληση της θεάς τύχης, O Fortuna, χτυπάνε τα τύμπανα και το γκονγκ (Carl Orff, Carmina Burana). Στο έργο Antigonae του ίδιου συνθέτη ο τυμπανισμός εισάγει και συνοδεύει τις φωνές (Carl Orff, Antigonae). Το ακόλουθο απόσπασμα είναι από το συμφωνικό έργο Διγενής Ακρίτας του Π. Πετρίδη (Πετρίτης, Δραματική συμφωνία). Σ' ένα σημείο της δεύτερης συμφωνίας του Μαν. Καλομοίρη το τύμπανο τονίζει το ισχυρό μέρος του ρυθμού (Καλομοίρης) και, τέλος, το κοντσέρτο για βιολί του Ανδρ. Νεζερίτη κλείνει με συνοδεία ισχυρών τυμπανισμών (Α.Νεζερίτης, κοντσ. για βιολί).

Έργα για τύμπανο έχουν συνθέσει οι Μπάρτοκ (Bartok, Σονάτα για 2 πιάνα και κρουστά), Ζολιβέτ, Ράιχ (Reich, τυμπανισμός), Κέιτζ, Μιγιώ, Κραφτ, Χάρισον κ.ά.

(*) Οι ήχοι των τυμπάνων δεν θα γίνουν επαρκώς αντιληπτοί, αν δεν έχετε ηχεία καλής ποιότητας. (Stelios Frangopoulos, Στέλιος Φραγκόπουλος)

(συνεχίζεται)



Concerto Fantasy
for Two Timpanists & Orchestra

Labels:




Σύνδεσμοι προς αυτό το κείμενο:

Create a Link



<< Home

Isn't yours?

(Πίνακας Περιεχομένων)





Ώρα Ελλάδας
και υπολογιστή:


..Monitors: